Asur Kralı Aşurbanipal Kimdir? Dünyanın İlk Kütüphanesinin Hikayesi

Asur Kralı Asurbanipal’in Ninova’da kurduğu kütüphane, bilinen ilk sistemli kütüphanelerden; bugün British Museum’daki binlerce tabletin arasında Gılgamış Destanı’nın en eksiksiz kopyası da var. Kütüphanenin günümüze ulaşmasını ise bir yangına borçluyuz: Ninova yakılınca kil tabletler fırında pişer gibi sertleşip korundu.

M.Ö. 7. yüzyılda, çok ama çok eski zamanlarda, dünyanın en güçlü kralı olarak bilinen biri varmış: Asur Kralı Aşurbanipal! Kendisine “Dünyanın İmparatoru” dermiş ve gerçekten de o dönemde dünyanın en güçlü kişisiymiş. Söylendiğine göre, M.Ö. 669 – M.Ö. 631 yılları arasında, yani yaklaşık 38 yıl boyunca hüküm sürmüş. O dönemde Doğu Akdeniz’den Batı İran’a kadar uzanan kocaman bir bölgeyi yönetirmiş. Yani o dönemin en büyük kralıymış!

Ama Aşurbanipal sadece güçlü bir kral değil, aynı zamanda çok akıllı ve kitapları çok seven biriymiş. Hatta öyle ki, M.Ö. 650 civarında, dünyanın en büyük ve en görkemli kütüphanesini inşa ettirmiş. Kütüphane, sarayının içinde yer alırmış ve içinde binlerce tablet bulunurmuş. Fakat bir gün, M.Ö. 612 yılında Ninova şehri Babil ve Medler tarafından ele geçirilip yıkılınca, bu tabletler sarayın yanan duvarlarının altına gömülmüş. Ve inanır mısın, tam 2.000 yıl boyunca kimse bu tabletleri bulamamış! Ta ki 1849 yılında bir grup arkeolog kazı yaparken tesadüfen ortaya çıkarana kadar. Şimdi bu muhteşem kütüphanenin kalıntıları British Museum’da sergileniyormuş.

Bu kütüphanedeki tabletlerden biri ise çok ama çok özelmiş: Gılgamış Destanı! Bu, dünyanın en eski hikayelerinden biri olarak kabul edilirmiş. Destanın M.Ö. 2100 yılı civarında yazıldığı tahmin ediliyormuş. Hatta içinde bir “Büyük Tufan” anlatısı varmış ki, bu hikayenin daha önce sadece Kutsal Kitap’ta geçtiği biliniyormuş.

Kardeşler Arası Mücadele ve Babil İsyanı

Aşurbanipal’in güçlü bir kral olduğu kadar sert bir yönetici olduğu da söylenirmiş. Ancak ailesinde büyük bir çekişme varmış. Tahtın asıl varisi olan abisi Şamaş-şum-ukin, Babil’in yerel yöneticisi olarak atanmış. Ancak abisi, Asur’un egemenliğinden memnun değilmiş ve M.Ö. 652 yılında Aşurbanipal’e karşı bir isyan başlatmış. İsyan, M.Ö. 648 yılına kadar sürmüş ve sonunda Aşurbanipal tarafından bastırılmış. Aşurbanipal, kardeşine karşı sert bir zafer kazanmış ve Babil’i kontrolü altına almış.

Aşurbanipal’in tahtı ele geçirmesi de ilginçmiş. Büyük abisi varis olmasına rağmen, abisi ölünce babası onu veliaht prens ilan etmiş. Fakat bu durum, diğer kardeşlerini pek memnun etmemiş. Ailede taht kavgaları yeni de değilmiş: dedesi Sanherib, MÖ 681’de kendi oğulları tarafından öldürülmüş. Ama Aşurbanipal pes etmemiş ve kral olduğunda muhteşem bir saltanat sürmüş.

Aslan Avcılığı ve Kabartmalar

Aşurbanipal’in cesur bir kral olduğu aslan avlarından da belliymiş. Asur’da aslan avlamak bir kralın gücünü ve halkını koruma yeteneğini gösterirmiş. Hatta Aşurbanipal, sarayının duvarlarına kendisini çıplak elleriyle aslan boğarken gösteren kabartmalar yaptırmış. Bu kabartmalar Asur sanatının en üstün başyapıtları arasında kabul edilirmiş. Rölyeflerde Aşurbanipal’in arenada yakalanmış aslanları ok, mızrak veya kılıçla avladığı sahneler tasvir edilmiş. Aslanların gerçekçi tasvirleri, sanat tarihçileri tarafından her zaman övgüyle karşılanmış.

Lamassu’lar – Kralın Koruyucuları

Sarayını ise devasa lamassu’lar korurmuş. Lamassu’lar, insan başlı ama boğa gövdeli ve kanatlı heykellermiş. Sarayın girişinde bekleyerek kralı kötü ruhlardan koruduklarına inanılırmış. Lamassu’lar sadece koruyucu değil, aynı zamanda Asur’un gücünü ve ihtişamını da simgelermiş.

Asur Tanrısı Aşur

Aşurbanipal’in imparatorluğu sadece siyasi değil, dini açıdan da çok güçlüymüş. Asur İmparatorluğu’nun baş tanrısı Aşur, başlangıçta Asur kentinin yerel tanrısıyken, zamanla imparatorluğun en yüce tanrısı haline gelmiş. Aşur’un soyu ve özellikleri, Sümer ve Babil tanrılarından esinlenmiş. Bu durum, Asur kültürünün diğer Mezopotamya kültürleriyle olan etkileşimini gösterirmiş.

Modern Dünyadaki Kalıntılar ve Tartışmalar

Gelelim günümüze… Asur kabartmalarına ilgi hala çok büyük: Aşurbanipal’den iki yüzyıl önce hüküm süren II. Aşurnasirpal’i tasvir eden bir taş kabartma, 2018 yılında New York’taki bir müzayedede tam 31 milyon dolara satılmış! Bu eser, Irak’taki Nemrud Antik Kenti’nden 19. yüzyılda çıkarılmış ve uzun yıllar ABD’de, Virginia’daki bir ilahiyat okulunda bulunmuş.

2018 yılında British Museum’da “Ben Aşurbanipal: Dünyanın Kralı, Asur’un Kralı” adlı bir sergi düzenlenmiş. Sergide Aşurbanipal’in yaşamına ve Asur İmparatorluğu’na dair önemli eserler sergilenmiş. Fakat serginin sponsoru olan BP’nin Orta Doğu’daki petrol çıkarları nedeniyle, bu sponsorluk etik tartışmalara yol açmış. Protestocular, şirketin bölgedeki doğal kaynakları sömürmesine dikkat çekerek tepkilerini dile getirmişler.

Anlaşılan Aşurbanipal’in etkisi 3.000 yıl sonra bile sürüyormuş!

Sık Sorulan Sorular

Asurbanipal ne zaman yaşadı?

Asurbanipal, MÖ 7. yüzyılda Yeni Asur İmparatorluğu’nu yöneten son büyük kraldır. Saltanatı MÖ 669’da başladı ve yaklaşık 40 yıl sürdü.

Asurbanipal Kütüphanesi nerede?

Kütüphane, Asur’un başkenti Ninova’da, bugünkü Irak’ın Musul kenti yakınlarında bulunuyordu. Buradan çıkarılan binlerce kil tabletin büyük bölümü bugün British Museum’da korunuyor.

Asurbanipal Kütüphanesi neden önemli?

Bilinen ilk sistemli kütüphanelerden biri olan bu koleksiyon, Gılgamış Destanı’nın en eksiksiz kopyası dahil pek çok metni günümüze taşıdı. Ninova yakıldığında kil tabletler pişerek sağlamlaştığı için büyük kısmı korunabildi.

Asurbanipal’in aslan avı kabartmaları nerede?

Ninova’daki sarayı süsleyen ünlü aslan avı kabartmaları bugün Londra’daki British Museum’da sergileniyor. Bu kabartmalar Asur sanatının en etkileyici örnekleri arasında sayılır.

Bir sorunuz ya da düzeltmeniz mi var? Instagram'dan ya da İletişim sayfasından yazın.