Platon’un 7 Öğretisi: Antik Yunan Felsefesinin Temel Taşları

Atina’nın kuzeybatısındaki Akadimia Platonos semtine vardığınızda önce bir mahalle parkı ve alçak taş temeller görürsünüz. Akademia bu toprakta kuruldu. Kurucusunun adı ise belki de bir lakaptı.

Platon Yunancada ‘geniş’ demek. Bazı antik kaynaklara göre bu adı geniş omuzları yüzünden almış, asıl adı Aristokles’miş. Bazı araştırmacılara göre ise gerçek adı Platon. Kurduğu Akademia’nın geleneği kesintilerle yaklaşık 900 yıl sürdü. ‘Akademi’ kelimesi de oradan geliyor.

Platon’un 7 öğretisi bugün bile hayat, adalet, bilgi ve toplum üzerine düşünme biçimini etkiliyor. Sokrates‘in öğrencisi, Aristoteles‘in hocası olan Platon, ideal devletten ruhun doğasına kadar pek çok konuda düşündü. Bu yazıda felsefesini karmaşık kavramlara boğmadan, 7 temel öğretisi üzerinden anlatıyorum.

Platon Kimdir? (MÖ 428–347)

Atina sokaklarında Sokrates’in çevresine toplanan gençleri düşündüğünüzde hikayenin başına gelmiş olursunuz. Platon, MÖ 428 dolaylarında Atina’da doğdu, MÖ 347 dolaylarında öldü.

20 yaşında Sokrates ile tanıştığı ve 8 yıl onun öğrencisi olduğu anlatılır. Sokrates yazılı eser bırakmadı. Peki düşünceleri bize nasıl ulaştı? Ksenophon gibi başka yazarlar da onu anlattı ama başlıca kaynak Platon’dur. “Sokrates’in Savunması” ve “Devlet” en bilinen eserleri arasında.

Platon, Atina’da Akademi’yi kurdu. Burası Batı dünyasının ilk yükseköğretim kurumu sayılıyor. Okulun geç dönemdeki devamını 6. yüzyılda Bizans İmparatoru Justinianus kapattı.

İşin ilginç yanı: Akademi, kutsal zeytin ağaçlarının olduğu bir koruluktaydı. Romalı general Sulla, MÖ 86’da Atina’yı kuşatırken bu ağaçları kestirip kuşatma makinesi yaptırdı.

Platon’un 7 Öğretisi

1. İnsanı Değil, İnsandaki Kötüyü Terk Et

Sokrates’le birlikte felsefe doğadan insana yönelir.
“Ben kimim? Bilginin kaynağı nedir?” gibi sorular merkeze alınır.

Platon’a göre önemli olan haksızlığa uğramamak değil, haksızlık etmemektir. Erdemli olmak, iyi görünmekten daha değerlidir.

2. Önce Kendini Tanı ve Sev

İnsan, eksikliğini hissettiği şeyi sever. Aşk ve arzu, ruhun tamamlanma isteğidir.
Şölen’de sevgi, insanın eksik tarafını araması olarak anlatılır.

3. Gerçeği Bilmek İçin Görünenin Ötesine Bak

Platon’un bilgi anlayışı idea kuramına dayanır. İdea, görünen şeylerin akılla kavranan kusursuz aslı demek.
Gerçeklik duyularla değil, akılla kavranır.

Ruh, hakikatin bilgisiyle doğar ama dünyaya geldiğinde bu bilgiyi unutur. Bilmek aslında hatırlamaktır.

Bu yaklaşım reenkarnasyon fikriyle de ilişkilendirilir.

4. Bildiğini Bilme, Bilmediğini Bil

Gerçek bilgelik, cehaletinin farkında olmaktır.
Platon’a göre bilmek sadece akılla değil, ruhla da gerçekleşir.

Mutluluk ise aşırılıktan uzak, dengeli bir yaşamla mümkündür.

5. Yönetilmek İstemiyorsan Yönetmeyi Öğren

Platon’un “ideal devlet” anlayışına göre toplumu bilge kişiler yönetmelidir.
Eğitimsiz toplumlarda demokrasi yozlaşır, demagoglar, yani halkı kışkırtarak yükselenler ortaya çıkar.

Gorgias diyaloğunda Sokrates şöyle der: “Yığınla insanın peşinden koştuğu şan ve şereften uzak kalmaya bakıyor, yalnızca doğruyu arıyorum.”

6. Hayatı Anlamak İçin Müziği Anla

Platon müziği eğitimin merkezine koyar.
Neden müzik? Çünkü ritim ve düzen, ruhun en iç köşelerine işleyip onu biçimlendirir.

Pisagor’un “her şey sayıdır” düşüncesinden etkilendiği söylenir. Akademi’nin kapısına şu sözü yazdırdığı da rivayet edilir:

“Geometri bilmeyen giremez.”

7. Yaşamak İstediğin Dünyanın İnsanı Ol

Toplum, parçalarının toplamıdır.
Herkes işini doğru yaparsa düzen sağlanır.

Platon’a göre adalet, herkesin kendi yeteneğine uygun işi yapmasıdır. Eğitim küçük yaşta başlamalıdır. Devlet’te koruyucu sınıfın kadınları ve erkekleri aynı eğitimi alır.

İşin ilginç yanı: Akademi’de Axiothea ve Lastheneia adlı iki kadının okuduğu biliniyor.

Platon’un Felsefesinin Önemi

Bugün bir üniversite kampüsünde yürürken bile Platon’un izine rastlarsınız. Öğretileri yalnızca Antik Yunan’ı değil, Batı düşüncesinin tamamını etkiledi. Devlet, ahlak, ruh, bilgi ve eğitim anlayışı bugün hala tartışılıyor.

Onun felsefesi bir teori değil, insanın kendini aşma yolculuğu.

Kaynak: Taner Şanlıoğlu – Platon: İnsanın Kendini Yenmesi En Büyük Zaferdir

Sokrates, Platon ve Aristoteles Karşılaştırması

Antik Yunan’ın üç büyük filozofu neyi savundu?

Antik Yunan felsefesi denince akla üç isim gelir: Sokrates, Platon ve Aristoteles. Biri öğretmen, biri öğrencisi, diğeri onun öğrencisi. Yani felsefe bayrak yarışı gibi el değiştirmiş. Peki düşünce dünyaları nasıl farklılaşıyor?

Temel farklar tablosu

Sokrates
Sokakta dolaşan bir “insan pusulası” gibi. Sürekli soruyor. Cevap vermiyor, düşündürüyor.
Ona mal edilen ünlü söz: “Bildiğim tek şey hiçbir şey bilmediğimdir.”

Platon
Gökyüzüne bakan mimar. Kusursuz bir “ideal dünya” tasarlıyor.
Ona göre gerçeklik görünenler değil, idealar.

Aristoteles
Toprağa basan araştırmacı. Bitkileri, hayvanları, yıldızları inceliyor.
Yaklaşımı kısaca şöyle: “Önce gözlemle, sonra konuş.”

İşin ilginç yanı: Rafael’in Vatikan’daki Atina Okulu freskinde bu fark bir el hareketine sığar. Platon yukarıyı, Aristoteles yeryüzünü gösterir. Platon’un yüzünün Leonardo da Vinci’den alındığı anlatılır.

Sonuç: 2500 Yıllık Sorular Hala Bizimle

Akşam Atina’da bir masada sohbet bile aynı sorulara döner. Sokrates sokakta insanlara sorular sordu, Platon kusursuz bir dünya tasarladı, Aristoteles yeryüzüne eğilip hayatı gözlemledi. Üçü de farklı yollardan yürüdü ama aynı şeyi aradı: insan nasıl daha iyi yaşar?

Bugün hala adalet, bilgi, mutluluk ve doğru bir toplum konuşuluyorsa onların bıraktığı yerden devam ediliyor. Çünkü Platon’un 7 öğretisi yalnızca Antik Yunan’a ait fikirler değil. Bunlar her çağda yeniden sorulan, her insanda yeniden yankılanan sorular.

Belki de felsefe tam olarak budur.
Cevap bulmak değil, doğru sorularla yaşamayı öğrenmek.

Sık Sorulan Sorular

Platon’un en önemli eseri hangisidir?

Platon’un en bilinen ve en etkili eseri “Devlet”tir. Bu eserde adalet, ideal devlet ve filozof yöneticiler üzerine düşüncelerini diyaloglar halinde anlatır. “Şölen” ve “Sokrates’in Savunması” da en çok okunan eserleri arasındadır.

Platon’un Akademia’sı nedir?

Akademia, Platon’un Atina’da kurduğu ve Batı’nın ilk yüksek öğretim kurumu sayılan okuldur. Kapısında “Geometri bilmeyen giremez” yazdığı rivayet edilir. Okulun geleneği kesintilerle yaklaşık 900 yıl sürdü. Son halini 6. yüzyılda Bizans İmparatoru Justinianus kapattı.

Platon’un mağara alegorisi nedir?

Mağara alegorisi, Platon’un “Devlet” eserinde anlattığı, insanların gölgeleri gerçek sandığı bir mağara benzetmesidir. Platon bununla görünen dünyanın gerçeğin yalnızca bir yansıması olduğunu anlatır. Felsefe, insanı mağaradan çıkarıp gerçeğin ışığını görmeye götüren yol olarak sunulur.

Platon ile Aristoteles arasındaki fark nedir?

Platon, gerçek bilginin duyularla değil akılla kavranan idealar dünyasında olduğunu savunur. Öğrencisi Aristoteles ise bilgiye gözlem ve deney yoluyla ulaşılması gerektiğini düşünür. Platon Akademia’yı, Aristoteles ise Lykeion’u kurmuştur.

Bir sorunuz ya da düzeltmeniz mi var? Instagram'dan ya da İletişim sayfasından yazın.