İstanbul Arkeoloji Müzesi – Mutlaka Görmeniz Gereken Eserler

Gülhane Meydanı’ndan yokuşu çıkarken bir yandan taş eserler sıralanıyor, karşınızda neoklasik bir cephe beliriyor. İçeride sizi bir sürpriz bekliyor. Müzenin en ünlü eseri İskender Lahdi’nde İskender yatmıyor. Lahdin, onun tahta çıkardığı Sayda kralı Abdalonymos için yapıldığı düşünülüyor. Dünyanın bilinen en eski yazılı barış antlaşması Kadeş’in tableti de burada. New York’taki BM binasında asılı olan, onun kopyası.

İstanbul Arkeoloji Müzesi, dünyanın en önemli arkeoloji koleksiyonlarından birini barındırıyor. Ünlü birçok müzeyi görmüş biri olarak ülkemdeki arkeoloji müzesiyle gurur duyduğumu belirtmeliyim. İstanbul‘da yaşayıp hala görmeyenler varsa hafta sonu bir günlerini buraya ayırmalarını şiddetle tavsiye ederim. Binaların içi de bahçeleri de gerçekten vakit ayırmaya değer. Dünyada baştan müze olarak inşa edilen ilk on yapı arasında anıldığını da hatırlatayım.

İçindekiler

• İskender Lahdi
• Ağlayan Kadınlar Lahdi
• Sidamara Lahdi
• Dünyanın İlk Aşk Şiiri
• Kadeş Antlaşması
• İştar Kapısı
• Köpeğe ait mezar taşı
• Mitolojik Heykeller

İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin Tarihi Yapıları

Bahçeye adım attığınızda karşınızda üç ayrı bina duruyor. Burada insanı en çok etkileyen şey sadece sergilenen eserler değil; bu eserleri taşıyan binaların kendisi. Daha kapıdan girmeden buranın sıradan bir müze olmadığını hissediyorsunuz.

Bu yapıların en eskisi, 1472 yılında Fatih Sultan Mehmed tarafından yaptırılan Çinili Köşk. Aslen bir keyif köşkü olarak inşa edilmiş. Neden bu kadar özel? Çünkü İstanbul’daki en eski dini amaçlı olmayan Osmanlı yapısı olarak anılıyor. Sadece bu bilgi bile önünde biraz daha yavaşlamanıza yetiyor.

Sanatın Öyküsü’nde: Çinili Köşk Müzesi’nde Görülmesi Gereken 10 Eser

Çinili Köşk aynı zamanda İstanbul’daki Osmanlı dönemi sivil mimarisinin en eski örneklerinden biri. Bugün içeride Türk çini ve seramik sanatının en seçkin örnekleri sergileniyor. Yapının sade ama güçlü havası, vitrinlerdeki çinilerle çok uyumlu.

Zaman içinde köşk farklı kimlikler kazanmış. 1875–1891 yılları arasında Müze-i Hümayun (İmparatorluk Müzesi) olarak kullanılmış. 1953’te Fatih Müzesi adıyla ziyarete açılmış. 1981 yılından itibaren ise İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin bir parçası olarak anılıyor. Tek bir yapı ama birden fazla dönemin tanığı.

İşin ilginç yanı: Son restorasyonda köşkün dış cephesindeki yaklaşık 54 bin çini tek tek ele alınmış. Her biri için ayrı bir koruma planı yapılmış.

Bahçedeki bir diğer önemli yapı Eski Şark Eserleri Müzesi. Bina 1883 yılında Osman Hamdi Bey’in öncülüğünde yapılmış ama müze olarak değil. Aslında Sanayi-i Nefise Mektebi yani Güzel Sanatlar Akademisi olarak inşa edilmiş. Okul taşınınca bina 1917’de müzeye verilmiş, müze olarak açılışı ise 1935’i bulmuş. Bu detayı bilerek gezdiğinizde mekanla kurduğunuz bağ çok daha anlamlı hale geliyor.

Tam bu noktada Osman Hamdi Bey‘den bahsetmemek mümkün değil. İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin bugünkü yapısını kazanmasında onun payı çok büyük. Neden mi? Müzenin sadece eserlerin sergilendiği bir yer olmasını istemiyordu. Bilimsel kazılarla beslenen, planlı ve bilinçli bir kültür kurumu olması gerektiğini savunanlardan biriydi. Bugün gördüğünüz düzen ve koleksiyon anlayışı büyük ölçüde onun vizyonunun sonucu.

Binaların mimarisinde ise dönemin en önemli isimlerinden Alexandre Vallaury‘nin imzası var. Vallaury’nin işi yalnızca Arkeoloji Müzesi ve Eski Şark Eserleri Müzesi değil. Karaköy’deki eski Osmanlı Bankası binası, Pera Palas Oteli ve Cercle d’Orient de onun elinden çıkmış. Yani İstanbul’un modernleşen yüzünü şekillendiren isimlerden biri.

Arkeoloji Müzesi’nin dış cephesi de en az içi kadar etkileyici. Alınlıkta Osmanlıca “Eski Eserler Müzesi” yazıyor, üzerinde Sultan II. Abdülhamid’e ait tuğra duruyor. Daha içeri girmeden, burada geçmişin ciddiye alındığını hissediyorsunuz.

İşin ilginç yanı: Binanın cephesi, içindeki eserlerden ilham alıyor. Tasarımda İskender Lahdi ve Ağlayan Kadınlar Lahdi örnek alınmış. Yani müze, en ünlü eserlerine benzeyen bir kılıfın içinde duruyor.

İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde Mutlaka Görülmesi Gereken Eserler

Salonlara geçtiğinizde “müze gezmek sıkıcıdır” fikri kısa sürede dağılıyor. Burası adeta bir zaman makinesi. Büyük İskender‘in lahdinin önünde durup “Acaba burada gerçekten o mu yatıyor?” diye kafa yorabilirsiniz. Binlerce yıllık aşk şiirini okuyup “Vay be, romantizm hep varmış!” diyebilirsiniz. Koca imparatorlukların izini sürerken geçmişin sırları birer birer açılıyor. Şimdi müzenin en etkileyici eserlerini tek tek anlatıyorum.

İstanbul Arkeoloji Müzesinin En Önemli Eseri İskender Lahdi

Lahdin önüne geldiğinizde kabartmalar sizi hemen içine çekiyor. İskender Lahdi, 1887 yılında Sidon’da kral mezarlığında bulunmuş. Sidon, bugünkü Lübnan’da, Beyrut’un güneyinde yer alan antik liman kenti. “Lahit” kelimesi Arapça kökenli. Batı dillerindeki karşılığı “sarkofag” ise Yunancada “et yiyen” anlamına geliyor. İkisi de ölünün yerleştirildiği mezar sandığını anlatıyor.

Sanatın Öyküsü’nde: İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde Görülmesi Gereken 10 Eser

Herkes onu Büyük İskender’in mezarı sanıyor ama gerçek biraz farklı. Lahdin, MÖ 311 civarında ölen Sayda Kralı için yapıldığı düşünülüyor. MÖ 4. yüzyıla tarihleniyor. Mermer üzerindeki boya izleri, eserin aslında renkli olduğunu gösteriyor. Antik heykellerin beyaz değil renkli oluşu, ilk görenleri gerçekten şaşırtıyor.

Benzer bir şaşkınlığı Atina Arkeoloji Müzesi’nde yaşamıştım. Orada bazı heykellerin, ilk yapıldıkları dönemdeki renkli hallerinin canlandırmaları sergileniyor. İskender Lahdi’ne bakarken de insan ister istemez bu renkleri hayal ediyor.

Lahdin dört yüzünde Pers–Yunan savaşları ve av sahneleri üç boyutlu kabartmalarla anlatılmış. Figürler o kadar canlı ki sahneler durdurulmuş bir film karesi gibi. Savaşan askerler, atlar ve mızraklar detay detay işlenmiş.

Ne yazık ki pek çok antik eser gibi bu lahit de mezar soyguncularından nasibini almış. Figürlerin ellerindeki altın ve gümüş parçaların çalındığı anlatılır. Yine de ok ve yaylardaki metal detaylara dikkatle bakınca eski ihtişamını hayal etmek zor değil.

Bugün müzede pek çok eser açıkta sergileniyor. İskender Lahdi ise cam bir muhafaza içinde korunuyor. Bu bile onun müzedeki yerini anlatmaya yetiyor.

İşin ilginç yanı: Lahdin adı içinde yatan kişiden değil, üzerindeki sahnelerden geliyor. Uzun yüzlerden birinde İskender, at üstünde Perslerle savaşıyor. Bu sahnenin İssos Savaşı olduğu kabul ediliyor.

Ağlayan Kadınlar Lahdi

Bir sonraki lahdin önünde ses kendiliğinden kısılıyor. 1887 yılında, Osman Hamdi Bey tarafından yapılan Sidon (Lübnan) kazılarında ortaya çıkarılan en etkileyici eserlerden biri Ağlayan Kadınlar Lahdi. Neden bu kadar özenli mezarlar? Sayda kralları da Mısırlılar gibi ölümden sonraki yaşama inanıyordu. Bu yüzden ölülerini mumyalayıp değerli eşyalarıyla birlikte gömüyorlardı.

Bu lahdi özel kılan şey üzerindeki figürler. Çevresini saran kadın heykelleri, cenaze töreninde yas tutan kadınları temsil ediyor. Sessiz ama çok güçlü bir anlatımı var. Bakarken insan ister istemez durup bir süre izliyor.

Tabnit Lahdi

Lahdin önüne geldiğinizde simsiyah, insan biçimli bir gövde görüyorsunuz. Sidon kazılarında bulunan bu çarpıcı eser, siyah bazalttan yapılmış Tabnit Lahdi. Üzerindeki yazıtlara göre ilk sahibi Mısırlı general Penptah, ikinci sahibi ise Sayda Kralı Tabnit. Yani aynı lahit iki farklı kişiye mezar olmuş. Bu detay, beni en çok şaşırtan bilgilerden biri.

Lahdin üzerindeki lanet yazısı ise oldukça çarpıcı:

“Ey mezarımı bulan kişi, her kim olursan ol lahtimi açma, huzurumu bozma. Çünkü yanımda ne gümüş, ne altın, ne de define vardır. Mezarımı açarsan nesilden ve nesepten mahrum kal ve ölüler arasında yatacak yer bulma.”

Bu sözleri okumak, insanın tüylerini diken diken ediyor.

Osman Hamdi Bey, Tabnit Lahdi’ni İstanbul’a getirerek müzeye yerleştirmiş. 2007 yılında mumyadan alınan bir azı dişi ve iki deri örneğinin ABD’ye gönderildiği anlatılıyor. Amaç, kralın yaşadığı dönemi daha iyi anlamakmış. Ancak bugüne kadar net ve çarpıcı bir sonuca ulaşılamamış. Tabnit mumyası müzedeki diğer mumyalardan oldukça farklı. Mumya bezi yok ve saçları hala görülebiliyor. Cam bir fanus içindeki bu mumya insanı hem şaşırtıyor hem de biraz ürpertiyor.

İşin ilginç yanı: Kralın bedeni bulunduğunda lahdin içinde koruyucu bir sıvıda yüzüyormuş. Kazı ekibi uzaktayken işçiler lahdi devirmiş ve sıvı dökülmüş. Beden bu yüzden aynı halde korunamamış.

Dünyanın En Ağır Lahitlerinden: Konya Sidamara Lahdi

Sidamara Lahdi’nin önüne geldiğinizde ilk iş başınızı kaldırıyorsunuz. Dünyanın en büyük ve en ağır lahitlerinden biri olarak biliniyor. Bu devasa mermer lahit yaklaşık 32 ton ağırlığında, 313 cm yüksekliğinde ve 381 cm uzunluğunda. MS 3. yüzyıla tarihleniyor. Konya Ereğlisi-Karaman yolu üzerindeki Ambar köyünde, eski adıyla Sidamara’da bulunmuş.

Lahdin hikayesi bulunduğu andan itibaren oldukça olaylı. Osman Hamdi Bey dev eserin İstanbul’a taşınmasına karar vermiş. Ama karar vermek yetmemiş. Asıl mesele, bu ağırlıkta bir lahdi nasıl taşıyacaklarını bulmak olmuş.

Anlatıldığına göre o dönemde lahdin sığabileceği bir vagon bulunamamış. Çözüm için Osmanlı Demiryolları’ndan destek istenmiş. Bir lokomotifin bazı bölümlerinin söküldüğü, özel bir taşıma sistemi hazırlandığı söylenir. Lahit 1901 yılında, uzun ve zahmetli bir yolculuğun ardından bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzesi‘ne ulaşmış.

Lahdin kapağında, mezarın sahibi olduğu düşünülen kadın ve erkek figürleri yan yana uzanıyor. Yan yüzlerde mitolojik sahneler var. Detaylar o kadar zengin ki insan bir süre bakıp sahneleri çözmeye çalışıyor.

Ama Sidamara Lahdi’nin başına gelenler bununla bitmiyor. Lahit aslında 1882 yılında İngiliz askeri konsolos Charles Wilson tarafından bulunmuş. Ağırlığı nedeniyle götürülemeyince tekrar toprağın altına gömülmüş. Bu sırada üzerindeki Eros Başı kabartması İngiltere’ye götürülmüş.

Eros Başı, 1933 yılında Victoria & Albert Müzesi’ne bağışlanmış. İstanbul’daki lahitte ise uzun yıllar bu başın alçı (plaster) bir kopyası durmuş.

Uzun süren girişimler sonucunda, 2022 yılında Eros Başı Türkiye’ye iade edildi. Bugün Sidamara Lahdi, ait olduğu bütünlüğe en yakın haliyle sergileniyor. Açıkçası bu hikayeyi bilerek bakınca lahit çok daha güçlü bir anlam kazanıyor.

İşin ilginç yanı: Başın bu lahde ait olduğunu bir müze ziyaretçisi fark etmiş. Ziyaretçi, Londra’daki parçanın üslubunun Sidamara Lahdi’ne uyduğunu görmüş.

Müzenin en duygusal eseri bir köpeğe ait mezar taşı

Salonda dolaşırken küçük bir taşın önünde duruyorsunuz. Müzedeki diğer eserlerden çok farklı olan bu eser, bir köpeğe ait mezar taşı. İnanamadım görünce.. Eski insanlar ne kadar düşünceliymiş. Bugün hayvanlara yapılan zulmü görünce, 1700 yıl önce yapılmış bu taştan etkilenmemek mümkün değil.
Romalı Anexeos, sevgili köpeği için mezar taşına şunları yazmış: “Birlikte oynadığı köpek Parthenope’yi sahibi gömdü. Birlikte yaşadıkları mutluluğun teşekkürü olarak bunu yaptı. Karşılıklı sevginin ödülü vardır. Tıpkı bu köpeğinki gibi….’’

Mezar taşındaki kitabede KÖPEĞİN AĞZINDAN da bir mesaj var: ‘’Sahibimin dostu olup bu mezarı hak ettim. Buna bakarak hem seni hayattayken sevmeye hazır, hem de ölünce naaşına özen gösterecek faydalı dost bul”. Taşı 1880’lerin başında Midilli’de (Metelin) bir değirmenin mahzeninde kazı yapan işçiler bulmuş. Roma dönemine ait eser MS 3. yüzyıla tarihleniyor.

Köpek binlerce yıldır insanoğlunun kadim dostu. Nasıl oldu da tarih boyunca hayvanları seven, bakan, koruyan ve gözeten bir toplum şimdi böylesine bir nefretle hayvan soykırımına başladı? Hayatımızın birer parçası olan bu biricik dostları soğuk kış günlerinde unutmamak gerekiyor.

Dünyanın ilk aşk şiiri tableti

Küçücük bir kil tabletin önünde durduğunuzda aşkın yaşını merak ediyorsunuz. Irak’ın güneyindeki Nippur Antik Kenti‘nden çıkarılan bu tablet, dünyanın bilinen ilk aşk şiiri olarak kabul ediliyor. MÖ 2000’li yıllara tarihlenen ve Sümerler tarafından yazıldığı düşünülen bu metni bugün İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde görmek mümkün.

Binlerce yıl önce yazılmış bir aşk şiiri fikri bile insanı durdurmaya yetiyor. Aşk, özlem ve arzu modern dünyaya ait değil; insanlıkla birlikte doğmuş. “4000 yıl önce aşk şiiri nasıl olurmuş?” diye merak ediyorsanız cevabı bu tablette saklı.

Şiirdeki benzetmeler ve tekrarlar bugünün şiirlerinden çok da uzak değil. Bal, aslan, sevgi ve dokunuşlar… Duygular tanıdık, sadece dil çok daha eski.

Damat, kalbimin sevgilisi
Güzelliğin büyüktür, bal gibi tatlı
Aslan, kalbimin kıymetlisi
Güzelliğin büyüktür, bal gibi tatlı
…
Damat, seni okşayayım
Benim değerli okşayışlarım baldan tatlıdır
Yatak odasında bal doludur
Güzelliğinle zevklenelim
Aslan seni okşayayım
Benim değerli okşayışlarım baldan tatlıdır
…
Damat benden zevk aldın,
Anneme söyle, sana güzel şeyler verecektir.
Babam sana hediyeler verecektir.
…
Sen, beni sevdiğin için,
Lütfet bana okşayışlarını,
Beyim tanrım, beyim koruyucum,
Tanrı Enlil’in kalbini memnun eden Şusin’im
Lütfet bana okşayışlarını

Bu satırları okurken insan ister istemez gülümsüyor. Binlerce yıl geçmiş ama aşkın dili pek değişmemiş. Tablet, müzedeki en şiirsel, en insani eserlerden biri.

İşin ilginç yanı: Şiirde konuşan kişi bir kadın. Seslendiği “damat” ise Kral Şu-Sin.

Büyük İskender Büstü

Bu köşeye geldiğinizde artık lahdin değil, İskender’in kendi yüzünün peşindesiniz. Büyük İskender büstünün 1895 yılında Manisa’daki antik kentte yapılan kazılarda bulunduğu anlatılıyor. MÖ 2. yüzyıla, Helenistik döneme tarihleniyor. Bugün İstanbul Arkeoloji Müzeleri koleksiyonunda yer alıyor.

Büstün yeri müzede duruyor; ancak Aralık 2022’deki ziyaretimde kendisini göremedim. Çünkü bir süreliğine İstanbul Havalimanı‘nda sergilenmek üzere müzeden alınmıştı. Böyle anlarda insan “tam da görmek istediğim eser” diye iç geçiriyor.

Büyük İskender MÖ 356’da doğmuş, MÖ 336’da kral olmuş ve 33 yaşına gelmeden MÖ 323’te hayatını kaybetmiş. Kısa ömrüne rağmen Pers İmparatorluğu’nu yıkmış. Makedonya’dan Hindistan’a uzanan dev bir coğrafyada hakimiyet kurmuş.

İskender’in en kalıcı mirası ise fetihlerinden çok Helenistik kültürü yayması. Yunan kültürünü doğuya taşıyarak sanat, bilim ve düşünce dünyasında derin bir etki bırakmış. O dönemin “bilinen dünyasının yarısını” fetheden birinin büstüyle yüz yüze gelmek insanı gerçekten durduruyor.

Müzede sergilendiği dönemlerde bence burada görülmesi gereken eserlerden biri. Onu gördüğünüzde tarih kitaplarındaki isim bir anda ete kemiğe bürünüyor.

Dünyanın Bilinen İlk Yazılı Antlaşmasının Tabletleri

Bu tabletlerin önünde durduğunuzda dünyanın en eski diplomasi metinlerinden birine bakıyorsunuz. MÖ 1259 civarında Hitit Kralı III. Hattuşili ile Mısır Firavunu II. Ramses arasında imzalanan Kadeş Antlaşması, tarihin bilinen ilk yazılı barış antlaşması olarak kabul ediliyor. Bu antlaşmaya ait tabletleri bugün İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde görmek mümkün.

Sanatın Öyküsü’nde: Eski Şark Eserleri Müzesi’nde Görülmesi Gereken 10 Eser

Antlaşmanın Akatça yazılmış üç kopyası bulunuyor. Akatça, o dönemin ortak diplomasi dili. Bunların ikisi İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde, biri Berlin’de. Mısır hiyeroglifleriyle yazılmış metin ise Karnak ve Ramesseum tapınaklarının duvarlarında duruyor. Yani barış metni adeta dünyaya dağılmış durumda.

Neden masaya oturmuşlar? Çünkü Kadeş Kalesi çevresindeki savaşta taraflardan hiçbiri kesin bir zafer elde edememiş. İlginç olan şu ki iki tarafın kayıtlarında savaşın sonucu farklı anlatılıyor. Mısır kaynaklarında savaşı Mısırlılar kazanmış, Hitit tabletlerinde ise zafer Hititlere ait. Tarih biraz da bakış açısı meselesi gibi.

Antlaşmanın aslı gümüş levhalara kazınmış, günümüze ulaşanlar ise kil tablet kopyaları. Hitit başkenti Hattuşa‘da bulunan çivi yazılı tabletlerin bir kopyası da bugün Birleşmiş Milletler binasında sergileniyor.

Barışın sembolü olarak BM binasında durması çok anlamlı. Gerçi insan bazen “tableti koyunca barış geliyor sanıyorlar galiba” diye gülümsemeden edemiyor… Yine de binlerce yıl öncesinden gelen bu metin, uzlaşma arayışının ne kadar eski olduğunu hatırlatıyor.

İşin ilginç yanı: Antlaşma Kadeş adıyla biliniyor ama metinde Kadeş Savaşı hiç geçmiyor. Yani ad, metnin içinden değil savaşın ününden geliyor.

Hem Dişi Hem de Erkek Özellikleri Taşıyan Hermafrodit Heykeli ve Hikayesi

Heykelin karşısına geçtiğinizde gözünüz bedendeki ikiliğe takılıyor. Müzede bence görülmesi gereken eserlerden biri de aynı bedende hem dişi hem erkek özellikleri taşıyan mitolojik varlık Hermaphroditos‘un heykeli. MÖ 3. yüzyıla tarihlenen bu eser ilk bakışta bile insanı durduruyor.

Heykelin arkasındaki hikaye en az kendisi kadar ilginç. Antik dönemde Halikarnassos olarak bilinen Bodrum’da, bugünkü Bardakçı Koyu çevresinde Salmakis adlı bir tatlı su kaynağı olduğu anlatılır. Rivayete göre bu gölün suyu erkekleri efemineleştirir, yani kadınsılaştırır ve güçsüzleştirirmiş. Hermaphroditos efsanesinin çıkış noktası da bu söylenti.

Yunan mitolojisine göre Hermaphroditos, haber tanrısı Hermes ile aşk tanrıçası Aphrodite‘nin oğlu. Adı da zaten anne ve babasının isimlerinin birleşiminden geliyor.

Hermaphroditos on beş yaşına geldiğinde çok yakışıklı bir genç olmuş. Yaşıtları flörtle ilgilenirken onun aklında gezmek, dünyayı görmek ve yeni şeyler öğrenmek varmış. İda Dağları’ndan yola çıkıp Halikarnassos’a doğru ilerlerken Salmakis Gölü’ne rastlamış.

Gölün kenarında yaşayan peri kızı Salmakis, onu görür görmez aşık olmuş. Uzun süre ilgisini çekmeye çalışmış, karşılık alamayınca gidiyormuş gibi yapıp saklanmış. Hermaphroditos peri kızının gittiğini sanıp giysilerini çıkarmış ve göle girmiş.

Tam bu sırada Salmakis de suya atlayıp ona sarılmış. Delikanlı kurtulmaya çalışınca peri kızı tanrılara yalvarmış:
“İlk defa birini bu kadar sevdim, ne olur bizi ayırmayın; hatta tek bir beden yapın.”
Tanrılar da bu dileği kabul etmiş ve ikisini tek bedende birleştirmiş.

O günden sonra hem erkek hem dişi özellikler taşıyan varlıklara Hermaphroditos denmiş. Platon‘a göre insanların başlangıçta birer Hermaphroditos olduğu da anlatılır.

Heykelin önünde durduğunuzda mitolojiyle beden algısının, kimliğin ve aşkın binlerce yıl önce bile ne kadar cesurca sorgulandığını hissediyorsunuz.

İşin ilginç yanı: Bu hikaye edebiyatta da iz bırakmış. William Shakespeare, Venüs ile Adonis adlı uzun şiirini yazarken bu öyküden esinlenmiş.

Marsyas Heykeli / Eşek Kulaklı Midas’ın Hikayesi

Bu heykelin karşısında insan önce biraz ürperiyor. Eseri anlamak için Marsyas hikayesini bilmek gerekiyor. Çünkü karşınızdaki heykel, tanrıyla yarışmanın bedelini en sert şekilde ödeyen birini anlatıyor: kibir, ceza ve acı.

Hikaye, Athena‘nın kendi icadı olan kavalı çalmasıyla başlıyor. Anlatıldığına göre kaval çalarken yüzü şişip çirkinleşince Aphrodite ve Hera onunla alay ediyor. Athena onlara inanmıyor, bir su kenarına gidip yansımasına bakıyor. Gerçeği görünce öfkelenip kavalını yere fırlatıyor. Üstelik bu kavalı alacak kişiyi de lanetliyor.

Athena’nın attığı kavalı satir Marsyas buluyor. Satir, yani mitolojideki yarı insan varlık. Marsyas kavalı o kadar güzel çalıyor ki ünü, müziğin ve sanatın tanrısı Apollon‘a kadar ulaşıyor. Bu anlatıda Apollon onu kıskanıyor ve bir müzik yarışmasına davet ediyor.

Yarışmada Apollon lirini, Marsyas ise kavalını çalıyor. Hakem konusunda anlatılar değişiyor; bazılarında Musalar var, bu anlatıda ise Midas seçiliyor. İlk turda kazanan çıkmayınca Apollon kurnazca bir hamle yapıyor ve enstrümanların tersten çalınmasını istiyor. Neden kurnazca? Çünkü lir tersten de çalınabiliyor, kaval çalınamıyor.

Buna rağmen Midas kavalın lirden daha üstün olduğunu söylüyor. Bu yorum Apollon’u çileden çıkarıyor. “Senin kulakların iyi duymuyor” diyerek Midas’ın kulaklarını eşek kulaklarına çeviriyor. Ünlü “Eşek kulaklı Midas” hikayesi tam olarak burada başlıyor.

Ama ceza bununla da bitmiyor. Apollon, Marsyas’ı bir ağaca bağlatıyor ve derisini yüzdürerek öldürtüyor. Tanrıyla yarışmanın bedeli mitolojide bundan daha ağır anlatılamazdı herhalde.

Müzedeki Marsyas Heykeli işte tam olarak bu hikayeyi anlatıyor. Tarsus’ta bulunan heykel, MÖ 3. yüzyıl özgününün Roma dönemi kopyası olarak tanımlanıyor. Mitolojinin en sert ve rahatsız edici sahnelerinden birini gözler önüne seriyor. Önünde durduğunuzda bir heykelden çok kibirle sınanmış birinin trajedisini görüyorsunuz.

Kadın Ozan Sappho’nun Başı

Bir sonraki durakta bir şairin yüzüyle karşılaşıyorsunuz. Sappho‘nun doğum tarihi kesin değil. Genellikle MÖ 630 civarında Lesbos’ta (bugünkü Midilli Adası) doğduğu düşünülüyor. Aristokrat bir aileden geldiği ve iyi bir eğitim aldığı tahmin ediliyor. Varlıklı bir adamla evlendiği de rivayet edilir.

Hayatının büyük bölümünü evlenmemiş genç kadınların çevresinde geçirdiği anlatılır. Bu kadınlar için bir okul yönettiği de söylenmiş ama bu bilgi bugün tartışmalı. Şiirleri, dostlukları ve duyguları bu çevrede şekillenmiş. Sappho’nun dizelerinde aşk kadar zarafet ve kırılganlık da hissediliyor.

MÖ 570 yılı civarında, doğduğu yer olan Lesbos’ta hayatını kaybettiği düşünülüyor. Ölümüyle ilgili daha dramatik bir rivayet de var: Sevdiği adam için kayalıklardan atlayarak intihar ettiği anlatılır. Bugün bu hikaye daha çok efsane sayılıyor. Yine de onun adını mitolojik bir yere taşımış.

Müzedeki Sappho’nun başı yalnızca bir portre değil. Antik dünyanın en güçlü kadın seslerinden birinin sessiz ama etkileyici hatırlatıcısı gibi duruyor.

Cüce Tanrı Bes heykeli

Ana binaya girdiğinizde sizi karşılayan ilk eserlerden biri devasa Bes heykeli. Bes, Mısır mitolojisinde cüce tanrı olarak bilinse de heykelin kendisi hiç de küçük değil. Yaklaşık 4,2 metre yüksekliğiyle insanı bir an duraksatıyor.

Bes, evi, anneleri ve çocukları kötülüklerden koruyan bir tanrı. Heykelde elinde kafası koparılmış bir dişi aslan tutması da bu koruyucu ve sert yönünü vurguluyor. İlk bakışta biraz ürkütücü ama bir o kadar da etkileyici.

Kireçtaşından yapılmış olan bu heykel Kıbrıs’tan getirilmiş. Müzenin girişinde durması bence tesadüf değil. Sanki içeri girmeden önce ziyaretçiyi uyarıyor, “burada sıradan hikayeler yok” diyor.

İşin ilginç yanı: Bes yalnızca korkutucu bir koruyucu değil. Müziğin ve dansın da simgesi sayılmış. Yani o sert yüzün arkasında neşeli bir taraf var.

Dev boyutlu İştar Kapısı’ndan Aslan Kabartmaları

Mavi sırlı tuğlaların önüne geldiğinizde aslanlar sanki üzerinize yürüyor. Önce küçük ama önemli bir not: İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde, bu dev yapının yalnızca küçük bir bölümü sergileniyor. Kapının büyük kısmı Pergamon Müzesi‘nde. Müzenin kapıyı barındıran güney kanadının 2037’de açılması planlanıyor. Yine de burada görülen parçalar, yapının görkemini hayal etmeye fazlasıyla yetiyor.

İştar Kapısı, Babil’in iç kent surlarındaki sekizinci kapı. Kente buradan, iki yanı aslan kabartmalarıyla süslü Tören Yolu ile giriliyordu. Asma Bahçeler ise dünyanın yedi harikasından biri olarak anılsa da gerçekten var olup olmadığı hala tartışmalı. MÖ 575 civarında Babil Kralı II. Nebukadnezar‘ın kenti güzelleştirmek için Marduk Tapınağı’nı restore ettirdiği söyleniyor. Asma Bahçeler’i de bu süreçte yaptırdığı anlatılır. Ama bahçelere ne olduğu hala kesin değil.

Bu tartışmaların tam ortasında İştar Kapısı yükseliyor. Babil kent surlarının üzerindeki bu dev yapı yaklaşık 15 metre yüksekliğindeydi. Tanrıça İştar adına yaptırılmış, üzeri boğa ile ejderha (muşhuşşu) kabartmalarıyla süslenmiş. Bu figürler Babil’in gücünü ve tanrılarla kurduğu bağı simgeliyor.

Kapıyla ilgili ilk büyük kazılar 1900’lü yılların başında Alman arkeologlar tarafından yapılmış. Ne yazık ki Babil antik kenti, 2003–2011 Irak Savaşı sırasında askeri üs olarak kullanılmış. Bu süreçte alan ciddi hasar görmüş. Kapıda kalan hayvan figürlerinden dokuzunun tuğlaları kırılmış.

Bugün canlandırma çizimleri ve rekonstrüksiyonlar sayesinde kapının ne kadar etkileyici olduğu daha net anlaşılıyor. En büyük ve bütünlüklü parçalar Berlin’de. İstanbul’daki parçalar ise bu dev yapının bir detayının bile ne kadar güçlü bir etki yarattığını gösteriyor.

Kapıya ait parçalar bugün dünyanın farklı müzelerine dağılmış durumda. Aralarında İstanbul Arkeoloji Müzesi, Detroit Sanat Enstitüsü, Royal Ontario Müzesi, Louvre Müzesi, Metropolitan Sanat Müzesi ve Chicago Doğu Enstitüsü var.

Bir zamanlar tek bir şehir kapısı olan bu yapı bugün dünyanın dört bir yanına dağılmış. Ama hikayesi hala aynı görkemle ayakta.

İşin ilginç yanı: Kapıdaki üç hayvanın her biri bir tanrıya bağlanıyor. Ejderha Marduk’u, boğa Adad’ı, aslan ise İştar’ı temsil ediyor.

İstanbul Arkeoloji Müzesi Hakkında Sık Sorulan Sorular

İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde en önemli eser hangisi?

Bu sorunun tek bir cevabı yok. Ancak ziyaretçilerin en çok etkilendiği eserlerin başında İskender Lahdi, Sidamara Lahdi, Kadeş Antlaşması tabletleri ve İştar Kapısı’na ait kabartmalar geliyor. Hangisinin daha çarpıcı olduğu biraz da ilgi alanınıza bağlı.

İskender Lahdi gerçekten Büyük İskender’e mi ait?

Hayır. İsmine rağmen lahdin Sidon (Sayda) Kralı için yapıldığı düşünülüyor. Üzerindeki kabartmalarda Büyük İskender betimlendiği için bu adla anılıyor.

İstanbul Arkeoloji Müzesi kaç saatte gezilir?

Sadece ana binayı hızlıca gezmek yaklaşık 2–3 saat sürer. Çinili Köşk ve Eski Şark Eserleri Müzesi’ni de eklemek isterseniz müze için yarım gün ayırmak iyi olur.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri giriş ücreti ve ziyaret saatleri

Arkeoloji Müzesi, Çinili Köşk ve Eski Şark Eserleri Müzesi aynı bahçede, birlikte geziliyor. Ana giriş artık Gülhane Meydanı’ndaki yeni ziyaretçi merkezinde. Güncel giriş ücreti, ziyaret saatleri ve Müzekart geçerliliği Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın resmi sayfasında yer alıyor.

İştar Kapısı neden Berlin’de?

İştar Kapısı’nın büyük bölümü, 1900’lü yılların başındaki kazılar sırasında Almanya’ya götürülmüş. Bugün ana parçalar Berlin Pergamon Müzesi‘nde bulunuyor. İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde ise kapıya ait özgün parçalar var.

Kadeş Antlaşması tabletleri neden bu kadar önemli?

Kadeş Antlaşması, tarihin bilinen ilk yazılı barış antlaşması olarak kabul ediliyor. Hititler ile Mısırlılar arasında imzalanmış olması, diplomasinin binlerce yıl öncesine dayandığını gösteriyor.

İstanbul Arkeoloji Müzesi çocuklarla gezilir mi?

Evet, gezilebilir. Ancak müze oldukça büyük ve içerik yoğun olduğu için daha çok 10 yaş ve üzeri çocuklar için uygun. Mitoloji ve hikayeler eşliğinde gezildiğinde çocukların ilgisi daha kolay çekiliyor.

Müze içinde fotoğraf çekmek serbest mi?

Genel olarak flaşsız fotoğraf çekimine izin veriliyor. Bazı özel eserlerde kısıtlama olabildiği için müze içindeki uyarı levhalarını takip etmek gerekiyor.

İstanbul Arkeoloji Müzesi hangi günler açık?

Müze haftanın her günü açık. Resmi tatillerde ve özel günlerde saatler değişebildiği için ziyaret öncesinde güncel saatleri kontrol etmek iyi olur.

Müze ilk kez gidecekler için zor mu?

İlk kez gidenler için biraz yoğun hissedilebilir. Bu yüzden önceden kısa bir plan yapmak iyi olur. “Mutlaka görülmesi gereken eserler”e odaklanmak da gezmeyi çok daha keyifli hale getirir.

Müze, Topkapı Sarayı’nın dış bahçesinde, Gülhane girişinin yanında. Aynı güne sığan yerleri Tarihi Yarımada rehberimde bulabilirsiniz.

Bir sorunuz ya da düzeltmeniz mi var? Instagram'dan ya da İletişim sayfasından yazın.