Sokrates Kimdir? Hayatı, Felsefesi ve Ölümü (MÖ 469–399)

Atina’da Agora’nın, yani antik meydanın taşlarında yürürken bir adam gözünüzde canlanıyor. Yalın ayak dolaşıyor, herkese soru soruyor.

Batı felsefesinin babası sayılan Sokrates felsefesine dair tek satır yazmadı. Onu öğrencisi Platon’un kaleminden tanıyorsunuz. ‘Gençleri yoldan çıkarmak’ suçlamasıyla ölüme mahkum edildi. Kaçma fırsatı olduğu halde baldıran zehrini içti.

Sokrates Kimdir?

Sokrates MÖ 470 ya da 469 yılında Atina’da doğdu. Batı felsefesinin kurucularından biri kabul edilir. Ahlak, erdem ve sorgulama üzerine düşünceleriyle felsefe tarihini derinden etkiledi.

Babası taş ustası ve heykeltıraş Sofroniskos, annesi ebe Fenarete’ydi. Anlatılanlara göre babasının mesleğini sürdürmesi bekleniyordu. Ama Sokrates hayatını düşünmeye, sorgulamaya ve insanlarla konuşarak gerçeği aramaya adadı.

Nasıl Biriydi?

Yolda karşınıza çıksa onu bilge sanmazdınız. Yalın ayak dolaşır, sade bir örtü giyer, günlerini sokaklarda sohbet ederek geçirirmiş.
Öğrencilerinin betimlemelerine göre:

• basık burunlu
• patlak gözlü
• göbekli
• sıradan görünümlü

Sokrates’in Felsefesi Neye Dayanır?

Agora’da karşısına çıksanız size büyük ihtimalle bir soru sorardı. Temel yaklaşımı sorgulamaktı. Doğayı inceleyen önceki filozofların aksine insanı merkeze koydu ve şu soruların peşine düştü:

Ben kimim?
İyi nedir?
Erdem nedir?
Bilgi nedir?

Ona göre:

“Erdem bilgidir.”
“Kimse bilerek kötülük yapmaz.”
“Kötülük cehaletten doğar.”

Yani insan doğruyu gerçekten bilse, yanlış yapmaz.

İşin ilginç yanı: Agora’nın hemen dışında Simon adlı ayakkabıcının dükkanı olduğu düşünülen yapı kazıldı. Sokrates’in gençlerle burada buluştuğu anlatılır.

Sokrates Yazdı mı?

Bugün kitapçıda onun kendi kitabını boşuna ararsınız. Sokrates hiçbir felsefe eseri yazmadı. Düşünceleri günümüze öğrencileri sayesinde ulaştı:

• Platon
• Ksenophon (Xenophon)

Özellikle Platon’un “Sokrates’in Savunması” eseri, mahkemedeki savunmasını ayrıntılı şekilde anlatır.

Sadece iyi bir şey vardır: Bilgi… Sadece kötü bir şey vardır: Cehalet!

Yargılanması ve Ölümü

MÖ 399 yılında yol Agora’daki Kral Stoası’na çıkar. Sokrates hakkında dava burada açılır. Suçlamalar:

• Atina’nın tanrılarına inanmamak
• Yeni tanrılar icat etmek
• Gençleri yoldan çıkarmak

Mahkeme sonunda onu idama mahkum eder.

Sokrates sürgünü ceza olarak önermeyi reddeder. Yalnızca dostlarının desteğiyle bir para cezası önerir. Sonra dostlarının kaçma teklifini de reddeder. Çünkü ona göre:

Devletin yasalarına uymak erdemli davranıştır.

Sonunda baldıran zehri içerek idam edilir. Mahkemedeki son sözleri felsefe tarihine kazınmıştır:

“Ben ölmeye, siz yaşamaya gidiyorsunuz. Hangisinin daha iyi olduğunu yalnızca Tanrı bilir.”

İşin ilginç yanı: Hayatının son sözleri bambaşka. Platon’a göre Kriton’a, şifa tanrısı Asklepios’a bir horoz borcunu hatırlatır.

Sokrates’in Devlet ve Demokrasi Görüşü

Bir gemide kaptanı kurayla kimse seçmez. Sokrates de devlet yönetiminin uzmanlık gerektirdiğini savundu. Gemiyi kaptan yönetiyorsa, devleti de bilgili kişiler yönetmeli. Bu nedenle:

• kura ile seçilen yöneticileri eleştirdi
• eğitimsiz çoğunluk demokrasisine mesafeli durdu
• ahlak ve bilgi temelli yönetimi savundu

Şu söz de ona atfedilir: “Devletler kanunla değil, ahlakla daha iyi yönetilir.”

Sokrates’ten En Bilinen Sözler

“Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir.”
“Kimse bilerek kötülük yapmaz.”
“Erdem bilgidir.”
“Kimseye hiçbir şey öğretemem, sadece düşündürürüm.”
“Haksızlık yapmak, haksızlığa uğramaktan daha kötüdür.”

İşin ilginç yanı: İlk söz Platon’da bu biçimde geçmez. “Kimseye hiçbir şey öğretemem” sözünün de antik bir kaynağı bulunamıyor.

Sokrates Neden Hala Önemli?

Sokrates felsefeyi kitaplardan çıkarıp sokağa indirdi.
Öğretmek yerine düşündürdü, cevap vermek yerine soru sordu. Bugün:

• eleştirel düşünme
• etik tartışmaları
• sorgulama yöntemi hep onun mirasıdır.

Sokrates olmasaydı Platon olmazdı.
Platon olmasaydı Aristoteles olmazdı.
Ve belki bugünkü Batı felsefesi de olmazdı.

Sık Sorulan Sorular

Sokrates neden idam edildi?

Sokrates MÖ 399’da gençleri yoldan çıkarmak ve şehrin tanrılarına inanmamakla suçlanarak yargılandı. Kaçma imkanı olmasına rağmen kararı kabul etti ve baldıran zehri içerek öldü.

Sokrates kitap yazdı mı?

Hayır, Sokrates hiçbir felsefe eseri yazmadı. Düşünceleri öğrencileri Platon ve Ksenophon’un eserlerinden biliniyor.

Sokrates’in öğrencisi kimdir?

Sokrates’in en ünlü öğrencisi Platon’dur. Platon’un öğrencisi de Aristoteles’tir; bu üçlü Batı felsefesinin temelini oluşturur.

Sokratik yöntem nedir?

Sokratik yöntem, karşıdakine art arda sorular sorarak onun kendi bilgisini sorgulamasını sağlamaktır. Sokrates bunu, ebe olan annesine benzeterek bilginin ‘doğurtulması’ olarak görürdü.

Bir sorunuz ya da düzeltmeniz mi var? Instagram'dan ya da İletişim sayfasından yazın.