| |

İstanbul Tarihi Yarımada Turu

İstanbul Tarihi Yarımada Turu

İstanbul Tarihi Yarımada’da gezilecek yerler nereler?

İstanbul Tarihi Yarımada’da mutlaka görülmesi gerekenler Ayasofya, Sultanahmet Camii, Topkapı Sarayı, Yerebatan Sarnıcı, Sultanahmet Meydanı (Hipodrom), İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Kapalıçarşı, Süleymaniye Camii ve Mısır Çarşısı. Bu alanın tamamı 1985’ten beri UNESCO Dünya Mirası listesinde. Yarımada yürüyerek ve tramvayla rahatça geziliyor; en az 2 gün gerekiyor.

Kaç günEn az 2 gün
UlaşımT1 tramvayı, yürüyüş
KaçırmayınAyasofya, Topkapı, Yerebatan, Süleymaniye

Sultanahmet’te tramvaydan indiğinizde Ayasofya ile Sultanahmet Camii karşılıklı duruyor. Ayağınızın altında ise binlerce yıl var. İstanbul’un tarihi çoğu zaman Byzantion’la, yani yaklaşık 2.700 yıl öncesiyle başlatılır. Marmaray kazıları bunu değiştirdi. Yenikapı’da 37 batık gemi ve 8.500 yıllık yerleşim izleri bulundu.

İstanbul’da Yaşamak Başka, İstanbul’u Yaşamak Başka

İstanbul’da yaşamak çoğu zaman bir koşuşturmacadan ibaret. Ama bir de İstanbul’u gerçekten yaşamak var ki, o bambaşka bir deneyim. O yüzden herkese içten bir tavsiyem var: ayda bir Pazar gününü İstanbul’un bir köşesini turist gibi gezmeye ayırmak. Söz veriyorum, çok zevk alırsınız. Bu yazımda sizi İstanbul’un kalbi Tarihi Yarımada‘ya götüreceğim. Hazırsanız zamanda küçük bir yolculuğa çıkıyorum.

İstanbul Tarihi Yarımada Turu

Önce şehrin geçmişine kısaca bakmak iyi olur. İstanbul 8500 yıllık bir geçmişe sahip. Dile kolay, tam 3 imparatorluğa başkentlik yapmış. Roma gibi 7 tepe üzerine kurulmuş ama Çamlıca Tepesi bu tepelere dahil değil, onu baştan söyleyeyim. Tepeler Tarihi Yarımada’nın kalbindeki bölgeleri kapsıyor. Mesela Topkapı Sarayı, Ayasofya ve Sultanahmet Camii birinci tepeye kurulmuş.

Bir zamanlar İstanbul dendiğinde akla sadece surların içi gelirmiş. “Karşı” dediklerinde de Kadıköy değil, Galata kastedilirmiş. Taksim mi? O zamanlar haritada bile yoktu.

324 – 1453 yılları arasında İstanbul, Roma’nın doğusunun yönetim merkeziymiş. 395 yılında Roma İmparatorluğu Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmış. 476’da Batı Roma çökünce Batı’dan buraya göç edenler olduğu söylenir. Bu dönemden sonra İstanbul, Bizans İmparatorluğu’nun başkenti olarak anılmış.

Ama huzur pek uzun sürmemiş. Şehir defalarca saldırıya uğramış, 1204’te 4. Haçlı Seferi sırasında fena halde yağmalanmış. Latinlerin dönemi 1261’de sona ermiş. Yine de Bizans o eski görkemini bir daha tam olarak yakalayamamış. Sonra Osmanlı’nın adımları duyulmaya başlamış. 1391’den itibaren Osmanlı baskısı altına giren şehir, 1453’te Fatih Sultan Mehmet’in fethiyle bambaşka bir döneme girmiş.

Bugün sokaklarda yürürken bu tarih katmanlı bir pasta gibi kendini hissettiriyor. Bir bakıyorsunuz Roma’dan kalma bir sütun, hemen yanında Osmanlı’dan bir cami. İstanbul’un çekiciliği de burada: Geçmiş, bugün ve gelecek aynı sokakta yan yana.

Yani diyorum ki, İstanbul’u sadece yaşamak yetmez. Onu hissetmek ve içinde kaybolmak gerek. Bu hafta sonu kendinize bir iyilik yapıp tarihi sokaklarda turist olmayı denerseniz pişman olmazsınız, söz veriyorum.

İstanbul Tarihi Yarımada Turu

Tarihi Yarımada: Fetih, İhtişam ve İstanbul’un Dönüşümü

Tura başlamadan önce İstanbul’un kaderini değiştiren o büyük güne, 29 Mayıs 1453 tarihine dönmek gerek. O gün 21 yaşındaki Osmanlı padişahı Fatih Sultan Mehmet (Sultan II. Mehmet), 53 gün süren kuşatmanın ardından İstanbul’u fethetmiş. Bu zafer bir şehrin alınmasından çok daha fazlasıydı. Bir çağ kapanıyor, yeni bir çağ başlıyordu.

Fetih sonrası İstanbul hızla Osmanlı’nın merkezi haline gelmiş. Yüzlerce saray, çarşı, cami, okul ve hamam inşa edilmiş. Şehir Yahudiler, Hıristiyanlar ve Müslümanların bir arada yaşadığı kozmopolit bir merkez olmuş. 50 yıl içinde kültürel çeşitliliği ve büyüklüğüyle dünyanın en önemli şehirlerinden biri haline gelmiş.

Peki İstanbul’un adı nereden geliyor? En yaygın açıklamaya göre ad, Ortaçağ Yunancasındaki “is tin polin” sözünden türemiş. Bu söz “şehre doğru” ya da “şehirde” anlamına geliyor. Osmanlı döneminde şehir farklı isimlerle de anılmış:
Konstantiniyye – Konstantin’in şehri
Stanpolis – Şehre doğru
Dersaadet – Mutluluk kapısı
Asitane – Başkent
Darülhilafe – Halifelik makamı
Makarrı Saltanat – Saltanatın merkezi

Cumhuriyet’in ilanından sonra 1930 yılında şehrin adı resmi olarak İstanbul olarak kabul edilmiş.

Bugün İstanbul 39 ilçesiyle devasa bir metropol. İlçelerin 25’i Avrupa Yakası’nda, 14’ü Anadolu Yakası’nda yer alıyor. TÜİK’in 31 Aralık 2025 verisine göre nüfusu 15.754.053. Yani dünyanın en kalabalık ve hareketli şehirlerinden biri.

Bu tarihi bilmek, her köşe başındaki hikayeleri fark etmenizi sağlıyor. Sultanahmet Meydanı’nda yürürken, Ayasofya’ya bakarken ya da Kapalıçarşı’nın dar sokaklarında kaybolurken geçmişin izlerinde olduğunuzu hissediyorsunuz. Hazırsanız yola çıkıyorum.

İstanbul Tarihi Yarımada Turu

Tura başlamadan önce Tarihi Yarımada’nın kendi tarihine bakmak fena olmaz, değil mi?

Tarihi Yarımadanın kısa tarihi

Sarayburnu sırtlarından denize baktığınızda bu hikayenin neden burada başladığını anlıyorsunuz. Her şey Apollon Tapınağı’nın kahinine atfedilen sözlerle başlıyor. Geleneksel tarihlemeye göre sene MÖ 667. Megara’dan Byzas adlı bir önder, halkıyla yeni bir koloni kurmak için yollara düşüyor.

Rivayete göre Byzas yola çıkmadan Apollon Tapınağı’na danışıyor. Kahinler ona “Doğu’ya gidin ve Körler Ülkesi’nin karşısına yerleşin” diyor. Topkapı Sarayı’nın bulunduğu Sarayburnu sırtlarına gelip manzarayı görünce koloni yerini anlıyor.

Sanatın Öyküsü’nde: Topkapı Sarayı’nda Görülmesi Gereken 18 Yer ve Eser

Sarayburnu’na geldiğinde biraz da şaşırıyor. Kendinden önce göç eden Yunan kolonisi neden Sarayburnu dururken karşı kıyıya yerleşmiş? Efsaneye göre Kadıköy’ün antik adı Khalkedon, işte bu yüzden “körler ülkesi” diye anılmış. Byzas “Bu güzelliği görmeden karşıya yerleşenler ancak kör olabilir” demiş. Kahinin sözünü böyle çözmüş ve tam karşısına Byzantion’u kurdurmuş.

Byzas’tan yaklaşık 1000 yıl sonra, MS 330 yılında Roma imparatoru Konstantin bu manzaraya hayran kalmış. Byzantion’u Roma’nın ikinci başkenti ilan etmiş, adını da “Konstantinopolis” olarak değiştirmiş.

Roma, Batı ve Doğu olarak ikiye ayrıldıktan sonra Konstantinopolis Doğu Roma’nın başkenti olmuş. Şehir 1000 yıl boyunca Bizans’a, ondan sonra da neredeyse 500 yıl boyunca Osmanlı İmparatorluğu’na başkentlik yapmış.

Tarihi Yarımadanın kısa tarihi, İstanbul Tarihi Yarımada Turu

Tarihi Yarımada’ya Nasıl Gidilir?

Sultanahmet’e doğru yola çıkarken ilk kararınız ulaşım oluyor. Gitmek çok kolay, tek dikkat edilecek şey özel araçla gitmemek. İlla özel aracımla gideceğim diyorsanız aracı merkezi bir yerde bırakıp yürümek en iyisi. Böylece çıkılması imkansız yollara girmezsiniz, tarihin hiçbir detayını da kaçırmazsınız. Sultanahmet Tarihi Yarımada’nın kalbi. Buraya araçla girmeniz mümkün olsa da çıkmanız pek mümkün değil. Trafiğe kapalı sokaklar bir yana, açık sokaklardaki trafik de sizi canınızdan bezdirebilir. Bence en iyisi metro ve tramvay gibi hızlı bir ulaşım aracı seçmek.

At meydanı ” Hipodrom”

At meydanı ' Hipodrom', İstanbul Tarihi Yarımada Turu

Sultanahmet Camii’nin önündeki uzun meydana vardığınızda aslında bir yarış pistinin üzerinde yürüyorsunuz. Osmanlılar burayı “At Meydanı”, Roma ve Bizanslılar ise “Hipodrom” diye adlandırmış.

Bizans döneminde bugünkü Sultanahmet Camii’nin hemen önündeki Hipodrom’da tekerlekli araba yarışları yapılırmış. Arabalar, Dikilitaş ve Yılanlı Sütun’un bulunduğu “Spina” adlı alanın etrafında dönermiş. Genişliği 117, uzunluğu 480 metre olarak anılan Hipodrom’un 100 bin kişilik kapasitesi varmış. Venedik meydanında sergilenen at heykelleri size yabancı gelmeyebilir. Bu heykeller İstanbul’un Latinler tarafından istilası sırasında Hipodrom’dan götürülmüş.

İşin ilginç yanı: O atlar bugün hala Venedik’te. Aziz Markos Bazilikası’nın cephesinde duruyorlar. Yani Hipodrom’un bir parçası başka bir şehrin simgesi olmuş.

O dönemden “Dikilitaş”, “Yılanlı Sütun” ve “Örme Sütun” günümüze ulaşabilmiş.

Dikilitaş

Meydanın ortasına geldiğinizde gözünüz Mısır’dan gelen bu taşa takılıyor. Dikilitaş ilk olarak Mısır firavunu 3. Tutmosis tarafından MÖ 1450’li yıllarda yaptırılmış ve Karnak tapınağına dikilmiş. Onu buraya diktiren ise Doğu ve Batı Roma’nın son imparatoru I. Theodosius. Hıristiyanlığı devlet dini ilan eden de aynı imparator. Dikilitaş Mısır’dan önce İskenderiye’ye, oradan İstanbul’a taşınmış.

Aslı 30 metre olduğu düşünülen Thutmosis Obeliski, taşıma sırasında ya da sonraki bir değişiklikle kısalmış. Kaidesi hariç yaklaşık 18,5 metrelik kısmı kalmış. Bu haliyle bile 200 ton ağırlığında olduğu tahmin ediliyor.

Dikilitaş
Dikilitaş

Burmalı Sütun

Burmalı Sütun
Burmalı Sütun

Dikilitaş’tan birkaç adım sonra yerden yükselen bronz bir gövde görürsünüz. İmparator Konstantin’in İstanbul’a getirdiği Yılanlı Sütun, diğer adıyla Burma Sütun bu. Yunan şehir devletleri Perslere karşı kazandıkları zaferin anısına onu Delfi’deki Apollo tapınağına dikmiş.

Burmalı Sütun, İstanbul Tarihi Yarımada Turu

MÖ 479 yılındaki Pers saldırısı Platea’daki savaşta 31 kadar Yunan şehir devleti tarafından durdurulmuş. Şehirler elde ettikleri bronzların bir kısmını eritip bu 3 başlı ve 29 burmalı zafer anıtını yapmış. Efsaneye göre güçlü bir yılan canavarı Tanrı Apollo tarafından öldürülmüş. Persleri bu canavara benzeten Yunanlar, anıtı bu efsaneye atıfla buraya dikmiş.

Çan şeklindeki kaidenin üstünde birbirine dolanmış 3 yılan yükseliyor. Sütunun tepesinde altın bir kazan varmış, içinde sürekli ateş yandığı söylenir. Yılanların başları da bu kazanı taşırmış. Altın kazanı Fokisliler MÖ 4. yüzyıldaki savaşta eritmiş.

Konstantinopolis’i başkent yapan İmparator 1. Konstantin, Burma Sütun’u MS 324’te İstanbul’a getirtmiş. Tarihi kayıtlara göre sütunun yılan başları 1700’lere kadar yerinde duruyormuş. Bir yılan başının üst çenesi bugün İstanbul Arkeoloji Müzesi‘nde. Sütunun bugün 5 metrelik kısmı ayakta. Eserin şehri yılanlardan, böceklerden, çıyanlardan ve akreplerden koruduğuna da inanılırmış.

Örme Sütun

Meydanda yürümeye devam ettiğinizde taşları açıkta kalmış uzun bir sütun çıkıyor karşınıza. Örme Dikilitaş (Örme Sütun) ya da daha az bilinen adıyla Konstantin Dikilitaşı 32 metre uzunluğunda. Şehrin kurucusunun adını taşısa da kimin yaptırdığı net olarak belli değil. Mermer kaidesinde “7.Constantinus, Rodos şehrindeki dev anıtla rekabet edecek bir şaheser yarattı” yazıyor.

Örme Dikilitaş’ın bugün toprak seviyesinin altında kalan kaidesinin diğer yüzünde 6 mısralık Grekçe bir yazıt var. Yazıt şöyle diyor: “Bu dört köşeli heybetli anıt zamanla harap olmuştu. Şimdi imparator Constantinus ile devletin şanı olan oğlu Romanos onu daha iyi duruma getirdi. Rodos kolosu harikulade idi, bu bronz anıt ise hayranlık yaratmaktadır.”

Vakti zamanında Örme Sütun’un en üstünde tunç bir küre varmış, gövdesi de tunç plakalarla kaplıymış. Ne yazık ki bunlar da pek çok eser gibi Latin istilası sırasında eritilmiş. Para basmak için eritildikleri söylenir.

Sultanahmet Cami

Sultanahmet Cami, İstanbul Tarihi Yarımada Turu

Meydandan başınızı kaldırdığınızda altı minare karşınızda duruyor. Bu semte adını veren Sultanahmet Cami, dini bir bayram olsun olmasın hep kalabalık. Ben olsam bir kez olsun görmeden dönmezdim. Sultan 1. Ahmet bu camiyi yaptırırken öyle heybetli olsun ki İstanbul’un her yerinden görülebilsin demiş. Sonuç ortada.

Hikaye Sultan 1. Ahmet’in bu emriyle başlıyor. Biraz kendisinden bahsetmek gerekirse 14 yaşında tahta çıkmış, oldukça genç bir sultan. Tahta çıktıktan 5 sene sonra kendi adına bir cami yapılmasını istiyor. Sadece her yerden görünmesini değil, mimari yönden de çok güçlü olmasını istiyor. Bu yüzden hem sedef ustası hem de mimar olan Sedefkar Mehmet Ağa ile anlaşıyor.

Mehmet Ağa, ortaya çıkaracağı eserin güçlü rakiplerini biliyor: Ayasofya ve Süleymaniye Cami. Bu tatlı rekabetten bakmaya doyamadığım bir eser çıkıyor; Sultanahmet Cami. Bitti mi? Elbette hayır. Halk cami için bu kadar para harcanmasına ciddi tepki göstermiş. Neden? Osmanlı o dönemde toprak kaybediyor, ekonomisi geriliyor. Üstelik bütçe savaş ganimetinden değil, devletin kasasından çıkıyor. Bu da halkı hayli kızdırmış.

1609 ile 1617 yılları arasında külliye olarak inşa edilen eserin önce cami, arasta ve hünkar kasrı bölümleri törenlerle açılmış. Hünkar kasrı bugün Vakıflar Halı Müzesi olarak kullanılıyor.

Sanatın Öyküsü’nde: Ayasofya’da Görülmesi Gereken 15 Eser ve Bölüm

Sultanahmet Cami, İstanbul Tarihi Yarımada Turu

Diğer bölümlerin inşaatı 1620’lere kadar sürmüş. Bunlar sıbyan mektebi, medrese, arasta, darüşşifa, imarethane, konuk evi ve türbelerden oluşuyor. İmarethanenin yerinde bugün Marmara Üniversitesi rektörlük binasının olduğu söylenir. Rivayet odur ki Sultan 1. Ahmet, temel atma töreninde eteğine taş doldurup işçilere yardım etmiş. I. Ahmet öldüğünde türbesi yapılmış ve buraya defnedilmiş.

Ancak Sultanahmet Cami‘nin hikayesi burada da bitmiyor. Bir de yedinci minare hadisesi var. Tarihe baktığımda yapıların bile bir rekabet dizisi gibi yarıştığını görüyorum. Süleymaniye Ayasofya’yı, Ayasofya da Süleyman Mabedi’ni (Kudüs) aşmak istemiş. Sultanahmet Cami yapılırken atalara saygısızlık olmasın diye sadece Ayasofya’yı aşmaya karar verilmiş. Sonunda cami, Osmanlı’da başka örneği olmayan bir şekilde 6 minareli yapılmış.

Bir kısım bu 6 minareli görkemden etkilenmiş, bir kısım da bunu Kabe’deki camiye saygısızlık saymış. Neden? Rivayete göre Kabe’deki caminin de 6 minaresi varmış. Bu kargaşadan yorulan Sultan I. Ahmet’in Kabe’deki camiye 7. minareyi ekletip tartışmayı bitirdiği söylenir.

Bir rivayet daha var ki onu da anlatmadan geçemeyeceğim. Sultan 1. Ahmet biraz gösterişi seviyor, onu anlamışsınızdır. Minareleri altından yaptırmak istemiş. Sedefkar Mehmet Ağa bakmış ki o dönemki ekonomide olacak iş değil. Ben “altın” değil “altı” anladım deyip altı minareyi konduruvermiş.

Caminin mimarisine bakınca ön ve yan kısımlarda geniş avlular görüyorsunuz. Çevresi pencereli ve on kapılı bir duvarla çevrili. Batı kısmındaki avlu girişlerinin üzerinde asılı demir bir zincir var. Bu zincirin hikayesi de çok güzel. Rivayete göre camiye at sırtında girebilen tek kişi padişahmış. O da bu zincir yüzünden başını öne eğerek girermiş. Verilmek istenen mesaj belli: Padişah dahi olsa camiye girerken saygı göstermek gerekirmiş.

Caminin dış bölümünden içeri girince 30 kubbe ve 26 sütunlu avluyu görüyorsunuz. Kare mermer bir iç avlu, şadırvan ve 43 metre yüksekliğinde, yaklaşık 23,5 metre çapında ana kubbeli bir plan var. Ana kubbeyi beşer metre çapındaki dört fil ayağı taşıyor. Cami genelinde 260 kadar pencere bulunuyor. Bu pencereler Sultanahmet Cami’ne çok özel bir aydınlık veriyor. Vakti zamanında kandillerin olduğu avizelerde şimdi sıra sıra ampuller bulunuyor.

Camiye üç ayrı kapıdan girebiliyorsunuz ama asıl giriş Hipodrom tarafındaki ana kapı. Bu kapıdan girince sizi mermer mihrap ve yanındaki minber karşılıyor. Mehmet Ağa’nın mimari ve resim yeteneğinin nasıl birleştiğini burada görebilirsiniz. Mimar Sinan’ın ne kadar başarılı bir öğrencisi olduğu da burada belli oluyor. İçeride 21.000’in üzerinde İznik çinisi var. Duvarlarda mavi, firuze, yeşil ve kırmızı tonlarda, genellikle bitki motifli çini panolar yer alıyor. Turistlerin buraya Mavi Cami demesinin sebebi de bu: mavi tonlarında binlerce çini.

Ayasofya

Ayasofya, İstanbul Tarihi Yarımada Turu

Sultanahmet Cami’nden çıkıp karşıya yürüdüğünüzde Ayasofya önünüzde duruyor. Ayrı yazımda daha detaylı bilgi ve videolar olduğunu hatırlatarak devam ediyorum. Sofya eski Yunancada “bilgelik”, Aya ise “kutsal” demek. Yani Ayasofya, kutsal bilgelik anlamına geliyor. Onu dünyanın 8. harikası olarak tanımlayanlar var. Mimari, sanat ve din açısından çok kıymetli bir eser. Bu yüzden en önemli dünya miraslarından biri sayılıyor.

Ayasofya İstanbul’da yapılan en büyük Bizans kilisesi ve tam 3 kez yapılmış. Son halinden sonra 1000 yıl boyunca (İspanya’daki Sevilla Katedrali tamamlanana kadar) dünyanın en büyük katedrali olduğu söylenir. Yüzölçümü bakımından St. Petro Katedrali (Vatikan), St. Paul Katedrali (Londra) ve Sevilla Katedrali’nden (İspanya) sonra 4. sırada gösterilir.

Ayasofya’nın mimarisindeki en önemli yenilik, orta mekana hakim olan kubbe. Yüksekliği 55.60 m, çapı ise kuzey güney doğrultusunda 31,87m.

Bu büyük kubbeyi yapmak hiç kolay olmamış. 15 katlı bir bina yüksekliğindeki Ayasofya taş yığma yöntemiyle yapılmış, hiç metal kullanılmadığı söylenir. Bu ağırlığı kaldırması için özel tuğla ve sıva üretilmiş. Yükü azaltmak için Rodos’ta üretildiği düşünülen hafif tuğlalar kullanılmış. Yapılan testlerde günümüz tuğlaları suda batarken Ayasofya’nın tuğlalarının batmadığı anlatılır.

Kubbe ilk tamamlandığında hızlı ve büyük yapı yapmanın sonuçlarıyla karşılaşılmış. Yapıldıktan 20 yıl sonra bir deprem sırasında yıkılmış. Yeniden yapılan ikinci kubbe biraz farklılaştırılmış ve daha yüksek yapılmış. Bugün gördüğümüz kubbe, yaklaşık 1500 yıl önce (562’de) tamamlanan bu ikinci kubbe.

16. yüzyılda Mimar Sinan restorasyon sırasında binayı payandalarla desteklemiş. Zamanla yapı yanlara doğru esnemeye başlamış. Üst galeride bu eğrilmeleri sütun ve duvarlarda görmeniz mümkün.

Size biraz tarihinden bahsedeyim.

Ayasofya, İstanbul Tarihi Yarımada Turu

Büyük Konstantin Birinci Ayasofya’nın yapımını başlatıyor ama M.S 337’de ölünce ibadete açıldığını göremiyor. Oğlu Konstantios görevi devralıyor ve yapı MS 360 yılında ibadete açılıyor. Tamamlanan yapıya Megalo Eklesia adı veriliyor, Yunancada Büyük Kilise demekmiş. Bu kilisenin ömrü 44 sene oluyor. MS 404’te büyük bir halk ayaklanması çıkıyor ve ne yazık ki yakılıp yıkılıyor.

Ardından, ilki yıkıldıktan tam 11 yıl sonra ikinci Ayasofya’nın inşaatı başlıyor. MS 415’te İmparator II. Theodosyus yaptırıyor. Onun ömrü de 117 yıl sürüyor. MS 532 yılında İmparator Justinianos zamanında çıkan Nika İsyanı’nda yıkılıyor. İkinci kilise ardında sadece bahçedeki ve avludaki sütunları bırakmış. Yüzyıllar sonra, 1935’teki kazılarda zeminin iki metre altında kalıntılar bulunmuş. 12 havariyi simgeleyen kabartmalı friz parçaları ve anıtsal giriş merdivenleri ortaya çıkmış. Bunları Ayasofya’nın bahçesinde görebilirsiniz.

Ve artık üçüncü ve son Ayasofya’ya geldim. Özelliği sadece üçüncü kez inşa edilmesi değil, bu büyüklükte bir yapının bu kadar çabuk bitirilmesi. Sene 532, İmparator Justinianos yapım emrini veriyor. Bina 5 yıl gibi kısa bir sürede tamamlanıyor ve 27 Aralık 537’de ibadete açılıyor.

İmparator Justinianos daha görkemli olsun ve kısa zamanda bitsin diye tüm eyaletlerine haber gönderiyor. En güzel mimari parçaların toplatılmasını emrediyor. Sütun ve mermerler antik şehir kalıntılarından getirilmiş. Yapıda 40 tanesi alt galeride, 64 tanesi üst galeride olmak üzere toplam 104 sütun bulunuyor.

Ayasofya, İstanbul Tarihi Yarımada Turu

İnşaatı matematikçi Antemios ile fizikçi İsidoros birlikte yürütüyor. Kaynaklara göre üçüncü Ayasofya’nın inşaatında yaklaşık 10.000 kişi çalışıyor. Yapı dördüncü haçlı seferi sırasında ciddi anlamda tahrip oluyor.

IV. Haçlı Seferi sırasında İstanbul Latinler tarafından 1204- 1261 yılları arasında işgal edilmiş. Ayasofya ve İstanbul çok hunharca yağmalanmış.

Ayasofya’nın üst katında, haçlı seferini finansal olarak destekleyen Venedik dükünün mezarı bulunuyor. 90’lı yaşlarındaki kör dük işgalden 1 sene sonra ölüyor ve Ayasofya’ya gömülmek istiyor. Mezar taşı hala duruyor. Şehir Bizans’a geçince kemiklerin Haliç’e atıldığını söyleyen kaynaklar da var.

İşin ilginç yanı: Bugün gördüğünüz mezar taşı ortaçağdan kalma değil. Asıl mezar büyük ihtimalle yok olmuş, yeri 19. yüzyılda bir işaret taşıyla belirtilmiş.

Ayasofya, İstanbul Tarihi Yarımada Turu

İstanbul’un fethiyle birlikte yapı camiye çevriliyor ve İslami unsurlar ekleniyor. Bir anlatıma göre şehirdeki 410 kilise ve 300 manastırdan sadece 36 tanesi camiye çevrilmiş.

Fatih Sultan Mehmet Ayasofya’ya ilk minareyi ekletiyor. Bu ahşap minare günümüze ulaşmıyor. Bugünkü 4 minareden güneydoğudaki tuğla minare Fatih ya da II. Bayezid dönemine, kuzeydoğudaki II. Bayezid dönemine ait. Batıdaki iki minareyi ise II. Selim için Mimar Sinan tasarlamış.

Eklemeler minarelerle bitmiyor. Sırasıyla II. Selim’in türbesi, ardından III. Murad ile III. Mehmed’in türbeleri ekleniyor. II. Selim hayattayken kubbeyi sağlamlaştırmayı da ihmal etmiyor. Osmanlı döneminde vaaz kürsüsü, müezzin mahfili ve mermer bir minber de ekleniyor. III. Murad, Helenistik dönemden kalan iki küpü ana salona yerleştiriyor. Bektaşi taşından yapılmış bu küpler Bergama Antik Kenti’nden çıkarılmış.

I. Mahmud zamanında bahçeye bir medrese, bir imarethane, bir şadırvan ve bir kütüphane ekleniyor. Ayasofya iyiden iyiye bir külliyeye dönüşüyor. Yapı Osmanlı dönemindeki en iyi restorasyonunu Abdülmecit döneminde geçiriyor. 1847’de başlayan çalışma iki sene sürüyor ve İsviçre-İtalyan asıllı Fossati kardeşler tarafından yapılıyor.

Cumhuriyetin ilanından 12 sene sonra, 1 Şubat 1935’te Ayasofya müze oluyor. 1985’te UNESCO dünya mirası listesine giriyor. 24 Temmuz 2020’de ise tekrar camiye çevriliyor. Şimdilerde namaz vaktinde kapanan perdelere ve halı kaplı bir zemine sahip. 15 Ocak 2024’ten beri yabancı ziyaretçiler ücret ödüyor, turistik ve ibadet girişleri de ayrı. Aşağıda anlattığım zemin kat noktalarına ziyaretçilerin ulaşması değişebiliyor, gitmeden kontrol etmekte fayda var.

Ayasofya’nın Mimar Sinan’a ilham verdiğini söylemeden geçmek olmaz. Mimarlık tarihinde ilk kez burada dikdörtgen bir planın üzerine oluşturulan karede merkezi bir ana kubbe görülür. Etrafında da onu destekleyen yarım kubbeler var. Mimar Sinan camilerinde bu planı kullanmaya devam etmiş. Unutmadan, Ayasofya’nın kubbe yüksekliği 55.6 mt.

Ayasofya’nın detaylarını anlatmakla bitmez ama son olarak kapılarından bahsedip şimdilik bu hikayeyi tamamlıyorum.

Kapılar dört bölüme ayrılıyor. Dış narteksten iç nartekse ve iç narteksten ana mekana geçiş kapıları ilk ikisi. Sonra imparator kapısı ile vestibül kapı ve savaşçılar geçidi geliyor. İlk sırada dış narteksten iç nartekse geçiş kapıları var, burada 5 kapı bulunuyor. Bu kapılar batı cephesinde. Ortadaki 3 kapı tam 1500 yıllık.

İç narteksi geçip ana mekana ilerlediğinizde sizi dokuz kapı karşılıyor. Ortadaki, imparator kapısı (emperial kapı). Adından anlaşılacağı üzere imparatorlar buradan girermiş. Bu dokuz kapı geçmişte gümüş ve altınlarla süslüymüş ama 4. Haçlı Seferi sırasında yağmalanmış. İmparator kapısının iki yanındaki mermerlerde çökmeler var. Buralarda muhafızlar beklediği için zamanla oluşmuş. Kapının üzerinde 9.YY’dan kalan bir mozaik bulunuyor.

Osmanlı ve Roma kaynaklarında bu kapının tahtası için ilginç bir bilgi var: Nuh’un gemisinin tahtalarından yapıldığı rivayet edilir. O kadar ki denizciler İstanbul’dan çıkmadan önce bu kapıyı ziyaret edermiş.

Son olarak Vestibül Kapı (Orea Porta), yani güzel kapı. M.Ö. 2. YY’dan kalma bu kapının Ayasofya’nın en eski mimari parçası olduğu söylenir. Tarsus’taki bir Pagan tapınağından sökülüp getirilmiş. İmparator Teofilus getirttiğinde kapı sığmamış, zemini kazıp monte etmişler. Doğu Roma zamanında bu kapıdan imparatoriçeler ve imparatorlar geçermiş. İmparator iç nartekse geçmeden önce kılıcını ve tacını koridorda bırakırmış. Bu koridorun adı Savaşçılar Geçidi. Muhafızlar da imparatoru burada beklermiş.

Ayasofya’da en çok ziyaret edilen bölümlerden biri Hızır Makamı. İnanışa göre burası insanların Hızır ile buluşabileceği 3 makamdan biri. Diğer ikisi Atik Valide Cami (Üsküdar) ve Atik Ali Paşa Cami (Beyazıt). Bu noktalarda 40 defa sabah namazı kılan kişinin Hızır ile buluştuğuna inanılıyor. Hızır makamı, Ayasofya’nın tam ortası kabul edilen kubbenin altında.

Ayasofya, İstanbul Tarihi Yarımada Turu

Ağlayan sütun da sık ziyaret edilen noktalardan biri. Dilek tutmak için kullanıldığını az çok tahmin etmişsinizdir. Sütunun ortasında hafif nemli bir delik var. Bu ıslaklığın Hz. Meryem’in gözyaşlarından geldiğine inanılıyor. Baş parmağınızı buraya koyup elinizi kaldırmadan tam bir tur attırırsanız dileğinizin kabul olacağına inanılıyor. Bir ağrınız varsa parmağı oraya sürdüğünüzde şifa bulacağınıza dair bir inanış da var.

Yerebatan Sarnıcı

Yerebatan Sarnıcı, İstanbul Tarihi Yarımada Turu

Ayasofya’dan birkaç adım sonra yerin altına iniyorsunuz ve sıra Yerebatan Sarnıcı’na geliyor. Burası Bizans döneminde şehrin su ihtiyacını karşılamak için yapılmış. I. Justinianus hem yaşadığı Büyük Saray’ın hem de bölgenin ihtiyacı için yaptırmış. Belgrad ormanındaki sular Bozdoğan Kemeri ve başka su kemerleriyle sarnıca getirilirmiş. O dönem için büyük bir teknik başarı değil mi? Sarnıç tam 9800 m2’ye yayılıyor, toplam 336 sütundan oluşuyor. İçerisi yerin altında bir orman gibi.

Su depolama kapasitesi 100.000 ton olarak anılıyor. Yapı o kadar geniş ki bir zamanlar Yerebatan Sarayı olarak da anılmış. Hikayenin üzücü kısmı, sarnıcın Bizans zamanında kapatılıp yüzyıllar boyunca kaderine terk edilmesi. Osmanlı döneminde sadece Topkapı Sarayı’nın bahçesini sulamak için kullanılmış. III. Ahmet ve II. Abdülhamit döneminde onarılmış, üzerine yapılan evler kaldırılmış. 1987 yılında o dönemin belediyesi burayı ziyarete açmış. Çok da iyi olmuş, çünkü burası 1500 yıllık bir miras.

16. yüzyılın ortalarına kadar Batılılar sarnıcı fark etmemiş. Nihayet 1544-1550 yıllarında Bizans kalıntılarını araştırmak için İstanbul’a gelen Fransız gezgin Petrus Gyllius keşfedip ünlendirmiş.

Gezgin Ayasofya civarında dolaşırken ilginç bir şey öğrenmiş. Evlerin zemin katlarında kuyu benzeri delikler varmış. Ev halkı buradan kovalarla su çekiyor, hatta balık tutuyormuş.

Sarnıcın sularında sazan balıklarını görebilirsiniz. Bunların 1955 yılında başlayan ve tam 3 yıl süren tadilattan sonra eklendiği söylenir. Balıkların arasında parlayan demir paralar sizi şaşırtmaz, ziyaretçiler para atıp dilek diliyor. Yerebatan Sarnıcı’nda beni en çok etkileyen sütunlardan biri Medusa olmuştu. Burada altında Medusa başı bulunan iki sütun var. Medusa’yı mitolojiden yılan saçlı kadın olarak hatırlarsınız. Size en yaygın efsaneyi anlatayım.

Yerebatan Sarnıcı, İstanbul Tarihi Yarımada Turu

Medusa çok güzel bir kadınmış. Kapkara gözleri, upuzun saçlarıyla dillere destanmış ama bir aşk kıskançlığına kurban gitmiş. Bir anlatıma göre Medusa ile yarı tanrı Perseus büyük bir aşk yaşıyormuş. Zeus’un oğlu Perseus’a aşık olan Athena bunu çok kıskanmış. Medusa’nın uzun saçlarını yılana çevirmiş ve onu lanetlemiş. Ona bakan tüm erkekler taşa dönüyormuş. Perseus ne yapmış diye sorduğunuzu duyar gibiyim. Aşkları galip gelsin istiyor insan ama öyle olmuyor. Perseus Medusa’nın başını kesip onun gücünü almış ve bütün düşmanlarını yenmiş.

Bir başka efsaneye göre Medusa, Yunan mitolojisindeki üç Gorgona’dan biri. Gorgonalar yer altı dünyasının dişi canavarlarıymış. Yılan başlı Medusa, kendisine bakanları taşa çevirecek kadar güçlüymüş. Bu yüzden Antik Yunan’da özel yerleri korumak için Gorgona heykelleri kullanılırmış. Bizans döneminde de kılıçların kabzalarına ve sütun kaidelerine ters işlendiği söylenir. Bir başka rivayete göre Medusa yana bakarak kendisini taşa çevirmiş. Anlayacağınız, Medusa’nın çilesi hiçbir efsanede bitmemiş.

Sarnıca da bu sebeple Medusa başı konulduğuna dair söylentiler var. Bu hikayeleri bildikten sonra ters duran başın loş ışıkta çok daha etkileyici geleceğine eminim. Bu arada, başların sarnıca nereden ve nasıl geldiği bilinmiyor.

Yerebatan Sarnıcı’nda bir de gözyaşı sütunu var, ona ağlayan sütun da deniyor. Bu kadar ıslak bir yerde gözyaşı efsanesi olmasa olmazdı, değil mi? Sütun bir ağaç gövdesini andırıyor, üzerindeki dairesel motiflere tavus gözü deniyor. Onca sütun içinde bir tek bu ıslak görünüyor. Rivayete göre sütun, sarnıcın yapımında çalışan kölelerin gözyaşlarıyla ıslakmış. Dilek sütunu denmesinin sebebi de Ayasofya’daki gibi deliğe parmak sokup dilek dilemek. Dilekler gerçekleşti mi bilinmez ama umut etmek her şeye rağmen güzel sanırım.

Unutmadan, Yerebatan Sarnıcı’nda zaman zaman güzel etkinlikler düzenleniyordu. Ortamın akustiğiyle dinlediğiniz müziğin tadına doyum olmuyor. Sarnıç 2 Haziran 2026’da Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne geçti, güncel etkinlik takvimini resmi duyurularda görebilirsiniz.

İşin ilginç yanı: Gyllius sarnıcı kayıkla gezmiş ve teknenin altında yüzen balıkları not etmiş. Yani buradaki balıkların hikayesi bugünkü sazanlardan çok daha eski.

Binbirdirek Sarnıcı

Binbirdirek Sarnıcı
Binbirdirek Sarnıcı

Yerebatan’dan birkaç sokak ötede Binbirdirek Sarnıcı sizi bekliyor. Yerebatan Sarnıcı’ndan sonra İstanbul’daki ikinci büyük su haznesi olarak biliniyor. Yapım tarihi tartışmalı. Bir görüş IV. yüzyılda Konstantin (Constantinus) zamanını gösteriyor, başka kaynaklar daha geç bir tarih veriyor. Zamanla kuruduğu için 16 YY’dan itibaren atölye olarak kullanılmaya başlamış. Yaklaşık 3584 metrekarelik bir alana yayılıyor. Toplam 224 orijinal sütunu varmış, 212 tanesinin bugüne sağlam ulaştığı söylenir.

224 sütunu varsa adı neden Binbirdirek diye aklınızdan geçiyordur, eminim. Bu isim için bazı rivayetler var ama en güçlüsü şu. Sütun gövdeleri üst üste bindirildiği için sarnıç “bindir” adıyla anılmış. Bu ad zamanla dilde “binbir”e dönmüş.

Sütun gövdelerine baktığınızda bazı Yunan harfleri görürsünüz. Bunlar ne diye merak ederseniz hemen söyleyeyim: Sarnıcın yapımında çalışan taşçıların işaretleri, bir nevi imzaları. Sütunlar üst üste bindirilmiş iki gövdeden oluşuyor. Üstlerinde hiçbir işleme bulunmayan kesik piramit biçiminde başlıklar var.

Zamanında üzerine büyük konaklar da yapılmış. Rivayete göre en ünlüsü Fazlı Paşa’nın yaptırdığı, Sultan I. Ahmet’in de misafir edildiği saraymış. Ne yazık ki 1660’ta Ayazmakapı yangınında tavanı yanmış. Sonra Defterdarlık Konağı olarak kullanılan başka bir konak yapılmış, o da Hocapaşa yangınında kül olmuş. Yangınla ilgili bir uğursuzluk olduğuna inanmış olacaklar ki bunlardan sonra kimse bina yapmamış.

Binbirdirek Sarnıcı bugün de ziyaretçilere açık. Kına gecesi, düğün, şirket yemeği, defile, özel etkinlik ve müzik festivalleri için de kullanılıyor.

Şerefiye Sarnıcı

Şerifiye Sarnıcı
Şerifiye Sarnıcı

Biraz daha yürüdüğünüzde Şerefiye Sarnıcı’na varıyorsunuz. Yerebatan ya da Binbirdirek kadar büyük değil, daha az sütunu var. Ama 1600 yaşındaki bu sarnıcı görmeden gitmek olmaz. Sarnıcı İmparator II. Theodosius yaptırmış, suyu Bozdoğan Kemeri ile gelirmiş. Üzerine önce Arif Paşa Konağı (1910), sonra Eminönü Belediye Binası (1950) yapılmış. Belediye binası 2010 yılında yıkılmış ve altında kalan sarnıç tekrar ortaya çıkmış.

Şerefiye Sarnıcı tarihte Theodosius Sarnıcı olarak geçiyor. Yerebatan ve Binbirdirek gibi şehrin su ağının parçası olduğu söylenir. Zamanla etrafındaki betonarme yapılardan kurtarılmış ve çevre düzenlemesiyle arkeolojik bir parka çevrilmiş.

Sultanahmet’ten Gülhane’ye doğru ilerlemeden önce bir köfte hatırlatması yapayım, buralara kadar gelmişken yememek olmaz, değil mi? Orijinal Sultanahmet köftecisi, tramvay durağının hemen karşısında küçük bir dükkan. Köfte, piyaz ve ayranla lezzetli bir öğle yemeği yiyebilirsiniz. Ama açlık sınırına dayanmadan gitmek iyi olur, çünkü genellikle çok kalabalık oluyor. Telaştan zaman zaman az pişmiş köfte gelebiliyor. O yüzden sipariş verirken iyi pişmiş istemekte fayda var, şanslıysanız sizi duyan biri olur.

Ben köfte değil daha evrensel bir şeyler yemek istiyorum, uzun uzun oturup manzara izleyeceğim derseniz size önerim Dubb. Burası bir Hint restoranı. Başlangıç olarak klasik Hint yemeklerinden lentil çorbasını alabilirsiniz, oraya özgü bir mercimek çorbası. Domates çorbası sevenlerdenseniz Hint baharatlarıyla mis gibi kokan domates çorbası da var. Chana chat (nohut salatası) ya da Aloo chat (patates salatası) denemenizi öneririm. İkisi de Hint baharatlarıyla tatlandırılmış.

Deniz ürünü severseniz başlangıçlarda achari prawn var, çıtır bir karides. Bir de samosa, yani geleneksel Hint böreği. İçinde kaju, üzüm, bezelye ve patates var. Ana yemek seçeneği çok. Vejeteryan ya da etli körilerden seçebilir ya da tandır kebaplarından yiyebilirsiniz. Yanına Hint mutfağının meşhur biryani pilavlarını da söylemek iyi olur. Ben en son gittiğimde 7-8 çeşit biryani yapıyorlardı ve kashmiri pulao cidden çok lezzetliydi. İçinde safran, badem, kaju ve üzüm var.

Sanatın Öyküsü’nde: Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nde Görülmesi Gereken 15 Eser

İstanbul'da Sultanahmet Camii

İstanbul Tarihi Yarımada Gezi Haritası: Yazıda Geçen 19 Yer

Bu haritada yazıda geçen 19 yerin tamamı var: gezilecek yerler, plajlar ve doğa, yeme içme ve alışveriş. Kategori düğmeleriyle istediğiniz grubu seçebilir, bir noktaya tıklayarak Google Haritalar’da yol tarifi alabilirsiniz.

Haritadaki 19 yerin listesi

Gezilecek yerler

  1. Sultanahmet Meydanı (Hipodrom): Bizans’ta araba yarışlarının yapıldığı meydan
  2. Dikilitaş: 3. Tutmosis’in Mısır’dan getirilen obeliski
  3. Burmalı Sütun (Yılanlı Sütun): Delfi’den getirilen 3 başlı yılan sütunu
  4. Örme Sütun: 32 metrelik Konstantin Dikilitaşı
  5. Sultanahmet Camii: 21.000’den fazla İznik çinili altı minareli cami
  6. Ayasofya: Bin yıl dünyanın en büyük katedrali olan yapı
  7. Yerebatan Sarnıcı: 336 sütunlu, Medusa başlı Bizans sarnıcı
  8. Binbirdirek Sarnıcı: Üst üste bindirilmiş sütunlu ikinci büyük sarnıç
  9. Şerefiye Sarnıcı: Belediye binası yıkılınca ortaya çıkan sarnıç
  10. Bozdoğan Kemeri: Belgrad Ormanı sularını sarnıçlara taşıyan kemer
  11. Topkapı Sarayı: Sarayburnu sırtlarındaki Osmanlı sarayı
  12. İstanbul Arkeoloji Müzeleri: Yılanlı Sütun’un bir başının sergilendiği müze
  13. Süleymaniye Camii: Tarihi Yarımada’nın mutlaka görülecek camisi
  14. Atik Ali Paşa Camii: Üç Hızır makamından birinin bulunduğu cami

Plajlar ve doğa

  1. Gülhane Parkı: Sultanahmet’ten yürüyerek varılan park

Yeme içme

  1. Sultanahmet Köftecisi: Tramvay durağı karşısında köfte, piyaz, ayran
  2. Dubb: Manzaralı Hint restoranı, biryanileri ünlü

Alışveriş

  1. Kapalıçarşı: Dar sokaklarında kaybolunan tarihi çarşı
  2. Mısır Çarşısı: Tarihi Yarımada’nın ünlü çarşısı

Rotaları Google Haritalar’da açın: Yazıdaki planın durakları sırayla, yol tarifiyle açılır.

Tarihi Yarımada Turu: Hipodrom → Sultanahmet Camii → Ayasofya → Yerebatan → Binbirdirek → Şerefiye
İstanbul Kapalıçarşı'da lamba dükkanı

İstanbul Tarihi Yarımada Rehberlerim: Hangi Yazıda Ne Var?

Tarihi Yarımada’daki yapıların çoğunu ayrı yazılarda tek tek anlattım. Aşağıda hangi yazıda ne bulacağınızı kısaca topladım.

Sık Sorulan Sorular

İstanbul’un eski adları nelerdir?

Şehir, kuruluşunda kurucusu Byzas’tan gelen Byzantion adını taşıyordu. MS 330’da Roma İmparatoru Konstantin’in başkenti olunca Konstantinopolis adını aldı. İstanbul adı ise 1930’da şehrin resmi adı olarak kabul edildi.

İstanbul’u kim, ne zaman fethetti?

İstanbul, 29 Mayıs 1453’te Fatih Sultan Mehmet tarafından 53 gün süren kuşatmanın ardından fethedildi. Fatih o sırada 21 yaşındaydı. Fetihle birlikte şehir Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti oldu.

Ayasofya ne zaman yapıldı?

Bugünkü Ayasofya, İmparator Justinianus döneminde yapılarak 537’de ibadete açıldı. Aynı yerdeki ilk iki kilise 404’te ve 532’deki Nika İsyanı’nda yanıp yıkılmıştı. Mimarları Isidoros ve Antemios’tur.

Yerebatan Sarnıcı’nda kaç sütun var?

Yerebatan Sarnıcı’nda 336 sütun bulunur. Yaklaşık 9.800 metrekarelik sarnıç, Bizans döneminde şehre su sağlamak için yapılmıştır. Sarnıçtaki iki Medusa başlı sütun kaidesi en çok ilgi gören bölümdür.

Bu Ay Nereye?

İlknur Acar'dan aylık kültür ve gezi rehberi: o ay görülecek sergiler, gezi rotaları, tiyatro ve etkinlikler. Ayda bir e-posta; istediğin an tek tıkla ayrılabilirsin.

Bir sorunuz ya da düzeltmeniz mi var? Instagram'dan ya da İletişim sayfasından yazın.

Benzer rehberler