MÖ 1550’lerde Mısır’da yapılan MS 390’larda İstanbul’a getirilen 20 metrelik Dikilitaş

Sultanahmet’teki Dikilitaş aslında yarım bir anıt: İstanbul’a taşınırken ya da dikilirken kırıldı ve bugün gördüğümüz, orijinalin yaklaşık üçte ikisi. Kaidedeki kabartmalarda taşın Hipodrom’a nasıl dikildiği bile anlatılıyor.

Dikilitaş (Obelisk) Nedir, Neden Meydanlara Dikildi?

Dünyanın birçok büyük kentinde, özellikle Roma, Paris ve Londra’da, kaideler üzerinde yükselen bir takım taş anıtlar dikkati çeker.Tarihi kaynaklarda ve halk arasında “dikilitaş” (obelisk) ismi ile tanınan bu anıtların başlangıcı çok eskidir. Roma şehircilik anlayışına göre meydanlar, kentlerin çekirdeğini oluşturur. Halkın buluşma ve alışveriş merkezi olan bu meydanlara anıt dikilmesi de bir Roma geleneğidir.Bunun için Romalılar, gittikleri her yerden ülkelerine ganimet olarak dikilitaşlar getirirlermiş.

Bugün Avrupa’nın önemli tüm kentlerini süsleyen dikilitaşlar, işte bu Roma geleneği sayesinde dikilmişler. Bunlara örnek olarak, Roma’da, San Giovanni Latarano Meydanı’ndaki “Circo Massimo”, Vatikan’ın içindeki San Pietro Meydanı’ndaki “Vatican”, Roma Navona Meydanı’nda “Caracalla”, Roma’da “Campus Martius”, Paris’in tarihi Concorde Meydanı’ndaki “Luxor”, İngiltere’de, Thames rıhtımındaki “Londra” dikilitaşları gösterilebilir.

Sultanahmet Dikilitaşı’nı Kim Yaptırdı, Ne Zaman Geldi?

Tarihi yarımadada, Sultanahmet Meydanı olarak bildiğimiz Hipodrom, Bizans Dönemi’nde araba yarışları, müzisyen toplulukları, dansözler, akrobatlar, vahşi hayvanlarla kavga gösterileri, toplantıların yapıldığı bir alanmış. Alanın tam ortasında ise dikilitaşlar ve heykeller bulunuyormuş. O dönemden “Dikilitaş”, “Yılanlı Sütun” ve “Örme Sütun” günümüze ulaşabilmiş.

Dikilitaş ilk olarak Mısır firavunu 3. Tutmosis tarafından MÖ 1450’li yıllarda yaptırılmış ve Karnak tapınağına dikilmiş. Doğu ve Batı Roma’nın son İmparatoru, döneminde “Hıristiyanlığı”  devlet dini ilan eden, I. Theodosius tarafından Mısır’dan getirtilmiş.

MÖ 1450 civarında bir zafer anıtı olarak III. Tutmosis adına dikilmiş. İmparator II. Constantius (337-361) bu taşı İstanbul’a getirmek için yerinden indirtmiş, ama ani ölümü ile bu girişimi yarıda kalmış. Orada 30 yıl kadar yerde yatan dikilitaş, İstanbul’u yeni baştan imar eden I.Theodosius (379-395) tarafından İstanbul’a getirtilmiş. Theodosius kaidesini de hazırlatmış, taşın dikilmesi de onun döneminde gerçekleşmiş. Sonunda, bir süre daha yerde kalan taşı ayağa kaldırmak, M.S.390 yılında, İstanbul valisi olan Proclus’a kısmet olmuş.

Aslı 30 metre olduğu düşünülen Thutmosis Obeliski taşıma esnasında veya daha sonraki bir değişiklikle boyu kısalmış kaidesi hariç yaklaşık 18,5 metrelik kısmı kalmış. Bu hali ile dahi 200 ton ağırlığında olduğu tahmin ediliyor.

Taş, İstanbul’a ulaştıktan sonra 32 günde Roma yapımı bir kaide üzerine oturtulmuş. Bu Eski Mısır anıtı, işte bu kaide ile yekpare granit taşın kendisi olmak üzere iki parçadan oluşmakta ve kaide kısmı, bugün meydan zeminine göre çukurda kalmakta.

Dikilitaş Hipodrom’a Nasıl Taşındı?

Obelisk sütunun Marmara sahilinden Sultanahmet meydanına taşınması için özel yollar yapıldığı anlatılır (MS 390).

Dikilitaş’ın Dört Cephesindeki Hiyeroglifler Ne Diyor?

Dikilitaş’ın 4 cephesinde antik Mısır dilinde aşağıdaki metinler yazmakta. Dikilitaş’ın kaidesinin iki yüzüne, o dönemde Roma imparatorluğunun doğu eyaletlerinde adet olduğu üzere Grekçe ve Latince kitabeler yazılmış.

Kuzeybatı cephesi: “18. sülaleden Yukarı ve Aşağı Mısır’ın sahibi 3. Tutmosis, Tanrı Amon’a kurbanını sunduktan sonra Horus’un yardımıyla bütün denizleri ve nehirleri hükmü altına alarak hükümdarlığının otuzuncu yılı bayramında bu sütunu daha nice zamanların getireceği bayramlar için yaptırdı ve dikti.”

Kuzey cephesi: “Gizli ve kutsal ismin her tecellisine mazhar olan tanrı Amon’a kurbanını büyük acz içinde sunduktan sonra, ondan yardımlar dilenerek güneyin dostu, dinin nuru iki tacın sahibi, kudretli hükümdar ülkesinin sınırlarını Mezopotamya’ya kadar götürmeye azmetti.”

Güneydoğu cephesi: “Güneşin doğduğu sırada sahip olduğu altın renkleri dünyaya yayan Horus’un verdiği kuvveti, serveti, kuvvetli sevgi, saygıyı taşıyan ve Aşağı ve Yukarı Mısır’ın tacına sahip olan ve bizzat Güneş tarafından seçilmiş olan firavun, bu eseri babası Ra için yaptırdı.”

Güney Cephesi: “Tanrı Horus’un lütfuna mazhar olan ve Güneş’in oğlu unvanını taşıyan Aşağı ve Yukarı Mısır’ın hükümdarı olan firavun, kudret ve adaletle bütün ufuklara nur saçtı. Ordusunun önüne geçti. Akdeniz’de dolaştı, bütün dünyayı mağlup etti. Sınırlarını Naharin’e kadar yaydı. Mezopotamya’ya azimle gitti, büyük savaşlar yaptı”.

Mermer Kaidedeki Grekçe ve Latince Yazıtlar

Dikilitaş’ın mermer kaidesinde ise Latince ve Grekçe şunlar yazmakta:

Grekçe metin: “Devamlı bir suretle yerde duran bu taşı dikme cesaretini İmparator Theodosius gösterdi ve yardımına Proclus çağrıldı. Bu şekilde otuz iki günde yerine dikildi.”

Latince metinse Obelisk’in ağzından yazılmış: “Önceleri direnmiştim fakat yüce efendimizin emirlerine itaat ederek, yenilen tiranlar üzerinde zafer çelengini taşımam gerekti. Her şey Theodosius ve onun kesintisiz sülalesine boyun eğiyor. Bana da galip geldiler ve reis Proclus’un idaresi altında otuz günde yükselmeye mecbur oldum.”

Kaidedeki Kabartmalar Ne Anlatıyor?

Yine Dikilitaş’ın mermer kaidesinin 2 yanında kabartma süslemeler bulunmaktadır. Bir yanda Sütun’un İstanbul’a getirilişi ve Sultanahmet meydanındaki hipodrom içine dikilişi; diğer yanda ise meclis ya da senato resmedilmiştir.

“Kabartmaların biryüzünde yarım daire şeklinde bir kemerin altında oturur vaziyette dört figür bulunmakta; içlerinde en iri olanı imparator Theodosius, solundaki Batı Roma İmparatoru II.Valentinianus, sağında oğlu Arkadius ve onun yanında da en küçük oğlu Honorius yer alır. Oturdukları yerin altında ise eğilmiş olarak karşılıklı iki yönde imparatora yönelmiş Persler ve Germenler bulunmakta. Giyimlerine göre solda sivri başlıkları olan dört kişi Perslerden, sağ taraftaki pelerinli dört figür Germenlerden. Ellerinde imparatora sunmak üzere getirdikleri hediyeleri tutmaktadırlar. Diğer yüzde ise imparator Kathisma’da bu kez ayaktadır ve elinde birinciye vereceği çelengi tutmakta.”

Benzer bir Mısır dikilitaşı da 1836 yılında Luksor Tapınağı’ndan Paris’e getirilerek Concorde Meydanı’nın ortasına dikilmiş; o taş ise II. Ramses’e aittir. Bu dikilitaşların üzerindeki Mısır hiyeroglifleri ancak 1822’de Champollion tarafından çözülebilmiştir.

Sık Sorulan Sorular

Dikilitaş ne zaman yapıldı?

Dikilitaş, Mısır firavunu III. Thutmose için MÖ 15. yüzyılda pembe granitten yapıldı. İlk olarak Mısır’daki Karnak Tapınağı’na dikilmişti.

Dikilitaş İstanbul’a ne zaman getirildi?

Dikilitaş, Roma İmparatoru I. Theodosius döneminde İstanbul’a getirildi ve MS 390’da Hipodrom’a, bugünkü Sultanahmet Meydanı’na dikildi. Taş, Roma yapımı mermer bir kaide üzerine oturtuldu.

Dikilitaş kaç metre?

Dikilitaş’ın kaide hariç yüksekliği yaklaşık 18,5 metre, kaidesiyle birlikte yaklaşık 25 metredir. Taş kırılmış olduğundan bugün özgün boyunun yaklaşık üçte ikisi ayaktadır.

Dikilitaş’ın üzerinde ne yazıyor?

Dikilitaş’ın dört yüzünde, III. Thutmose’un zaferlerini ve tanrılara sunduğu adakları anlatan hiyeroglifler vardır. Mermer kaidesinde ise Theodosius ve ailesini gösteren kabartmalar bulunur.

💬 Bir sorunuz ya da düzeltmeniz mi var? Instagram'dan ya da İletişim sayfasından yazın.