Milyon taşı’nın önünden her İstanbul’lu mutlaka geçmiştir. Ama eminim eskiden bu taşın ne kadar önemli olduğunu bilmiyordur. Tarihi yarımada‘daki Milyon taşından bahsedeceğim.
Bütün yollar Roma’ya çıkar söylemindeki Roma’nın aslında İtalya’nın başkenti için değil, İstanbul’daki Milyon Taşı için kullanıldığını söylesem. Şaşırmanızı anlıyorum ama doğru. Durum şöyle;
Milyon Taşı Nedir? Ne İşe Yarıyor?
4. yüzyılda Roma İmparatoru I. Konstantinus tarafından yaptırıldığı düşünülen taş, İstanbul’a ulaşan Antik Roma yollarının başlangıç noktası ve dünyadaki diğer şehirlerin İstanbul’a olan uzaklıklarının hesaplanmasında kullanılan sıfır noktasıymış. Hatta taşın Kudüs’ten getirildiği söyleniyor.
İlk yapıldığında, Milyon taşı, dört sütun, dört kapı ve bir kubbeden oluşan dikdörtgen yapı şeklindeymiş. Maalesef günümüzde bir sütun kalmış. Yerebatan sarnıcına çok yakın olan bu sütunu farketmeniz için özel çaba sarfetmeniz gerekiyor. 1 Dakikada milyon taşı turu
Dünyanın Sıfır Noktası Olan Milyon Taşı Nerede?
Eskiden dünyanın sıfır noktası olan Milyon taşı Ayasofya camii karşısında Sultanahmet Meydanı’nın kuzeybatı köşesinde Yerebatan Sarnıcı‘nın girişinin yakınında, tramvay yolunun yanında bulunuyor. Biraz dikkatli bakabilirseniz farkedebilirsiniz.
Milyon Taşı’nın Tarihi
Milyon Taşı, 4. yüzyılda Roma İmparatoru I. Konstantinus tarafından, İstanbul henüz Konstantinopolis adıyla imparatorluğun yeni başkentiyken yaptırılmış. Roma’daki ünlü “Altın Mil Taşı”nın bir benzeri gibi düşünün. O dönemde imparatorluğa bağlı tüm yolların başlangıç noktası kabul ediliyor ve şehirler arası mesafeler buraya göre hesaplanıyormuş. Yani kısaca Bizans dünyasının merkezi tam olarak burasıymış.
İlk yapıldığında bugünkü gibi küçük bir kalıntı değil, dört sütunlu ve kubbeli oldukça gösterişli bir anıtmış. Ayasofya, Hipodrom ve Büyük Saray’ın hemen yanında yer aldığı için imparatorluk törenlerinin de önemli duraklarından biriymiş. Osmanlı döneminde önemini yavaş yavaş kaybetmiş; depremler, yangınlar ve şehirdeki değişimler derken yapı büyük ölçüde yok olmuş. Günümüze ise sadece küçük bir parçası ulaşabilmiş. Ama o küçücük taşın, bir zamanlar koca bir imparatorluğun “merkezi” olduğunu bilmek insana tuhaf bir hayranlık hissi veriyor.
Neden Dünyanın Sıfır Noktası Sayılıyordu?
Çünkü Bizans döneminde Konstantinopolis, yani bugünkü İstanbul, imparatorluğun kalbi ve dünyanın merkezi kabul ediliyordu. Milyon Taşı da tam olarak bu merkezin sembolüydü. Roma yollarıyla bağlantılı tüm şehirlerin uzaklığı buradan ölçülüyor, haritalar hazırlanırken referans noktası olarak burası kullanılıyordu. Yani “sıfır noktası” denmesinin sebebi coğrafi olmaktan çok siyasi ve kültürel güçle ilgiliydi.
Bugün nasıl Londra’daki Greenwich meridyeni dünya saatlerinin başlangıç noktası kabul ediliyorsa, Bizans döneminde de Milyon Taşı benzer bir rol üstleniyordu diyebiliriz. Hatta şehrin çevresindeki yerleşimlerin isimleri bile bu mesafelere göre belirlenmiş. Örneğin Bakırköy’ün eski adı Hebdomon, yani Yunanca “yedinci” demek; çünkü Milyon Taşı’na yaklaşık yedi mil uzaklıktaymış.
Kısacası bu küçük taş, bir zamanlar “dünyanın ortası burası” diyen koca bir imparatorluğun pusulası gibiydi. Bugün tramvayın yanından fark etmeden geçip gittiğimiz o parça, aslında yüzyıllar boyunca yönleri belirleyen sessiz bir merkezmiş.
Saatler Neden İstanbul’a Göreyken Greenwich’e Geçti?
Eskiden Bizans döneminde İstanbul (Konstantinopolis) dünyanın en güçlü ve en önemli şehirlerinden biri olduğu için merkez kabul ediliyordu. Milyon Taşı da bu “merkez” fikrinin simgesiydi. Mesafeler, yollar ve hatta bazı haritalar bu noktaya göre hazırlanıyordu. Ancak o dönemde bugünkü gibi tüm dünyayı bağlayan ortak bir saat sistemi zaten yoktu; her imparatorluk kendi merkezini esas alıyordu.
19 yüzyıla gelindiğinde işler değişti. Sanayi Devrimi, demiryolları ve uluslararası denizcilik sayesinde ülkelerin ortak bir zaman sistemine ihtiyacı doğdu. O dönemde dünyanın en büyük deniz gücü ve ticaret imparatorluğu İngiltere olduğu için, haritaların ve denizcilik hesaplarının çoğu zaten Londra merkezliydi.
Bu yüzden 1884 yılında Washington’da yapılan Uluslararası Meridyen Konferansı’nda sıfır meridyen olarak Londra’daki Greenwich Gözlemevi kabul edildi. Böylece dünya saatleri ve coğrafi koordinatlar Greenwich’e göre hesaplanmaya başlandı.
Kısacası merkez İstanbul’dan “bilimsel olarak” değil, güç dengeleri değiştiği için Londra’ya kaydı diyebiliriz. Dünya ticaretinin kalbi neredeyse, zamanın merkezi de oraya taşındı.
Bizans Döneminde İstanbul’un Merkezi
Bizans döneminde Milyon Taşı’nın bulunduğu bölge, Konstantinopolis’in tam kalbiydi. Ayasofya, Hipodrom, Büyük Saray ve önemli yönetim yapılarının hepsi birkaç adım mesafedeydi. Yani bugün Sultanahmet Meydanı’nda durduğunuzda, aslında bir zamanlar imparatorların, tören alaylarının ve halkın buluştuğu dünyanın en önemli şehir merkezlerinden birinin ortasında duruyorsunuz.
Milyon Taşı da bu yüzden sıradan bir kilometre taşı değil, şehrin “merkez noktası” sayılıyordu. İmparatorluk törenleri buradan geçer, resmi duyurular bu bölgede yapılır, dini ve siyasi hayat burada şekillenirdi. Kısacası Bizans’ın kalbi burada atıyordu.
Bugün çevresi turistlerle dolu, tramvayların geçtiği sıradan bir meydan gibi görünebilir. Ama biraz hayal gücünüzü çalıştırırsanız, mermer kaplı yollar, altın işlemeli sancaklar ve görkemli alaylarla dolu eski Konstantinopolis’i neredeyse gözünüzde canlandırabilirsiniz. Küçücük Milyon Taşı da o ihtişamlı dünyanın sessiz tanığı gibi hâlâ yerinde duruyor.
Milyon Taşı Günümüzde Nasıl Görünüyor?
Bugün Milyon Taşı’nı gördüğünüzde, açıkçası “Dünyanın sıfır noktası bu mu?” diye şaşırmanız çok normal. Çünkü ilk yapıldığındaki görkemli halinden geriye sadece küçük, sade bir taş parçası kalmış. Dört sütunlu, kubbeli anıtsal yapıdan eser yok; ayakta duran tek şey, kısa bir sütun kalıntısı.
Üstelik öyle meydanın ortasında dev bir anıt gibi de durmuyor. Yerebatan Sarnıcı’nın girişine çok yakın, tramvay yolunun hemen yanında, çoğu kişinin fark etmeden yanından geçip gittiği mütevazı bir köşede. Hatta özellikle aramazsanız gözünüzün önünde olmasına rağmen kaçırmanız çok olası.
Ama işin en büyüleyici kısmı da bu zaten. Bir zamanlar imparatorlukların merkezini temsil eden, şehirlerin uzaklığını belirleyen o nokta bugün sessizce, kalabalığın içinde kaybolmuş durumda. Küçücük bir taş… ama arkasında koskoca bir tarih saklı.
Milyon Taşı Hakkında İlginç Bilgiler
• Milyon Taşı, Roma’daki ünlü “Altın Mil Taşı”nın İstanbul’daki karşılığı sayılıyor. Yani Roma’nın merkezi neyse, Bizans için de burası oydu.
• İlk yapıldığında sadece bir taş değil, dört sütunlu ve kubbeli anıtsal bir kapı gibiydi. Üzerinde imparator ve ailesine ait heykellerin bulunduğu düşünülüyor.
• İstanbul’un bazı eski yerleşim adları, Milyon Taşı’na olan uzaklığa göre verilmiş. Örneğin Bakırköy’ün eski adı Hebdomon, yani “yedinci mil”.
• Osmanlı döneminde önemini kaybettikten sonra yapı yavaş yavaş yok olmuş ve uzun süre tamamen ortadan kaybolduğu sanılmış.
• Günümüzde gördüğümüz parça aslında anıtın çok küçük bir bölümü. Yani orijinal yapı, hayal ettiğimizden çok daha büyük ve görkemliydi.
• İlginçtir ki her gün binlerce insanın geçtiği bir yerde olmasına rağmen İstanbul’daki en az fark edilen tarihi eserlerden biri. Çoğu kişi ne olduğunu bilmeden yanından geçip gidiyor.
Kısacası Milyon Taşı, boyut olarak küçük ama hikâyesi devasa olan o nadir İstanbul detaylarından biri. Şehri biraz dikkatle gezerseniz, size geçmişten gizli bir göz kırpıyor gibi.
Ziyaret Etmeden Önce Bilmeniz Gerekenler
• Milyon Taşı bir müze değil; açık alanda, yol kenarında bulunan küçük bir kalıntı. Bu yüzden giriş ücreti ya da ziyaret saati yok, günün her saati görebilirsiniz.
• Tam konumu Yerebatan Sarnıcı’nın girişine çok yakın, Ayasofya’nın karşı tarafında ve tramvay yolunun hemen yanında. T1 hattındaki Sultanahmet durağında indiğinizde birkaç dakikada ulaşabilirsiniz.
• Oldukça küçük olduğu için özellikle kalabalık saatlerde gözden kaçırmanız çok kolay. Gitmeden önce yerini haritadan işaretlemek iyi fikir.
• Çevresi turistik olduğu için gün içinde oldukça kalabalık oluyor. Fotoğraf çekmek istiyorsanız sabah erken saatler en rahat zaman.
• Ziyaret için özel bir süre ayırmanıza gerek yok; Sultanahmet’te gezerken birkaç dakikalık kısa bir durak olarak planlayabilirsiniz.
