Olmek uygarlığı hiç kuşkusuz bütün Orta Amerika kültürlerinin anası. Meksika Körfezi’nin kıyısında ortaya çıkan uygarlık Orta Amerika’nın tarihte bilinen ilk büyük uygarlığı. Bazalttan büyük binalar, piramitler, ibadet merkezleri, dev boyutlarda insan başı heykeller yapmışlar, Orta Amerika tarihinin ilk takvimi ile hiyeroglif yazısını kullanmışlar ve zamanı ölçmüşler.
Kısa sürede buralarda bir Olmek kültürü gelişmişler. Özellikle Eski Mısır’daki gibi mezar olarak değil, ibadet kaidesi olarak kullanılan piramitlere tüm Orta ve Güney Meksika’da da yaygın bir şekilde rastlanmış. Mayalar’ın da heykellerinde bazı Olmek tekniklerini kullandıkları bilinmekte.
Tarımda, matematikte, astronomide ve sanatta iyi olan Olmekler hiyeroglifleri kullanarak diğer uygarlıklara örnek olmuşlar. Olmekler buyuk şehirler kurmak yerine küçük yerleşimler halinde yaşadıklarından bir piramit hariç günümüze ulasan büyük bir yapıtları olmamış.
Gizemini hala koruyan 3 metre yüksekliğindeki Afrikalı savaşçılara benzeyen Olmek kafalarının yapıldığı taş ocağı yaşadıkları bölgenin 130 km uzağında bulunmuş ve her biri yaklaşık 30 ton ağırlığında olan bu kafaların raylar veya bu iş için yapay olarak oluşturulmuş kanallar ile taşınmış olabileceği düşünülmektedir. Olmeklerden kalan yazılı kaynak veya haklarında yeterince bilgiye ulaşılabilecek eserler olmadığından etkileşimde bulundukları uygarlıkların (Aztekler, v.b.) yazılı kaynaklarından bilgi edinilmiş.
Elimizdeki tek isim olan Olmekler, Aztek kaynaklarında “kauçuk yetişen yer” anlamına gelen Olmek bölgesinde yaşayan halk olarak geçtiğinden bizde bununla yetinmek zorunda kalıyoruz. Haklarında net bilgi olmadığı için kimi kaynaklarda Mayaların bir kolu olduğu kimi kaynaklarda ise tamamen farklı bir uygarlık oldukları iddia ediliyor.
Olmek sanatının en iyi tanınan ürünü hiç kuşku yok ki, gösterişli dev taş başlar. Eski döneme ait hiçbir metinde bunlarla ilgili bir açıklama bulunmamasına rağmen bu etkileyici anıtlar çok fazla tartışma konusu olmuştur. Her birinin kendine özgü özellikleri olmasına bakılırsa bu taş başların ünlü krallara ait olduğu düşünülmekte. En önemlisi de, bu başlar tek bir blok taştan veya volkanik bazalt iri kaya parçalarından oyulmuş.
Yeşim taşından yontulmuş küçük heykeller de Olmekler’in oldukça usta sanatçılar olduklarını göstermekte. Anıtsal değeri olan büyük heykellerin yanında bu küçük yeşim oymalar da Olmek sanatının yüksek bir stile sahip olduğunu göstemekte.
Olmekler seramikleri yaklaşık 900 dereceyi geçen fırınlarda üretmişler. Bu dereceye ulaşmayı başaran tek tarih öncesi kültür ise Eski Mısır’dır.
Olmek sanatı ve kültürel etkileri El Salvador’a kadar nüfuz etmiş. Milattan önce 1200’den milattan önce 400’e kadar Olmekler oldukça etkili olmuş, hatta Mezoamerikan medeniyetlerinin ana kültürünü oluşturmuşlar.
